Industria ushtarake ruse mbetet e varur nga makineritë e importuara. Një hetim nga Sherbimi i Ballkanit Radios Free Europe , projekti “Skemat” i Shërbimit Ukrainas të Radios Free Europe/Radio Liberty dhe projekti “Sistema” i Radios Free Europe/Radio Liberty dhe Current Time zbuloi se pas shpërthimit të luftës në shkallë të plotë, Rusia vazhdoi të importonte makineri nga prodhuesi serb Grindex, disa prej të cilave më pas përfunduan në objekte ushtarako-industriale nën sanksionet perëndimore.
Sipas Shërbimit të Inteligjencës së Jashtme të Ukrainës , 98.3% e makinerive të përdorura nga kompanitë ruse janë me origjinë të huaj. Pas fillimit të pushtimit në shkallë të plotë, Kina u bë furnizuesi kryesor: në vitin 2024, pajisjet kineze përbënin 71% të tregut rus.
Pavarësisht sanksioneve, nuk janë vetëm makineritë kineze që vazhdojnë të hyjnë në Rusi. Një hetim i vitit 2024 nga “Important Stories” zbuloi se vetëm në vitin 2023, Rusia importoi të paktën 5.4 miliardë rubla makineri dhe komponentë CNC nga vendet perëndimore, Japonia dhe Koreja e Jugut. Dërgesat u bënë nëpërmjet Turqisë, Emirateve të Bashkuara Arabe, Kinës dhe vendeve të tjera, me kompanitë e industrisë së mbrojtjes të listuara midis blerësve rusë. The Insider raportoi se prodhuesit e pajisjeve nga Republika Çeke, Zvicra dhe vende të tjera vazhduan të punonin me klientët rusë pas fillimit të pushtimit në shkallë të plotë.
Një prodhues, pajisjet e të cilit vazhduan të rrjedhin drejt Rusisë pas fillimit të luftës, ishte kompania serbe Grindex. Një hetim i përbashkët nga Shërbimi Ballkanik i Radios Evropa e Lirë/Radio Liberty dhe projektet Skhemy dhe Sistema zbuloi se midis marsit 2022 dhe marsit 2025, makineritë dhe pajisjet e tjera të prodhuara nga kompania, me vlerë afërsisht 27.5 milionë euro, u importuan në Rusi. Disa nga makineritë përfundimisht përfunduan në objektet e kompleksit ushtarako-industrial rus nën sanksionet perëndimore, nëpërmjet ndërmjetësve.
Nga Kikinda – për eksport
Grindex ndodhet në qytetin e Kikindës në Serbinë veriore. Kompania u themelua në vitin 2003, pasi u nda nga holdingu industrial Livnica Kikinda. Aktualisht, kompania punëson afërsisht 250 persona. Kompania prodhon makina për përpunimin e metaleve, duke përfshirë edhe makinat cilindrike CNC. Këto makina përdoren për përpunim preciz të pjesëve metalike dhe përdoren në degë të ndryshme të inxhinierisë mekanike.
Performanca financiare e Grindex është përmirësuar vitet e fundit. Kompania operoi me humbje në vitin 2021 dhe 2022, por u rikthye në fitimprurësi në vitin 2023. Sipas Agjencisë Serbe të Regjistrimit të Biznesit, fitimi i saj është rritur çdo vit që atëherë.
Sipas pasqyrave financiare, të ardhurat nga shitjet vendase në Serbi përbënin vetëm afërsisht një përqind të të ardhurave nga eksporti në vitin 2025. Kështu, Grindex është pothuajse tërësisht e varur nga tregjet e huaja. Kompania nuk zbulon se kujt saktësisht ia shet produktet e saj. Megjithatë, në vitin 2015, transmetuesi serb RTS raportoi se të gjitha produktet Grindex u dërguan në Rusi.
Të dhënat e korporatave nuk na lejojnë të përcaktojmë se kush bleu pajisje Grindex pas shpërthimit të luftës në shkallë të plotë. Megjithatë, duke krahasuar të dhënat e inteligjencës ushtarake ukrainase, dokumentet financiare ruse dhe bazat e të dhënave të deklaratave të tregtisë së jashtme, ne ishim në gjendje të rindërtonim pjesërisht zinxhirin e furnizimit.
Sipas të dhënave nga Drejtoria Kryesore e Inteligjencës (GUR), të marra nga projekti “Skemat”, makinat Grindex iu dorëzuan kompanive që prodhonin pjesë avionësh dhe sisteme raketash. Inteligjenca ukrainase vlerësoi vlerën totale të pajisjeve Grindex të importuara në Rusi midis marsit 2022 dhe marsit 2025 në 27.5 milionë euro. Sipas GUR, ato arritën te marrësit e tyre përfundimtarë përmes kompanive dhe ndërmjetësve rusë.
Rruga për në Rostec
Një nga ndërmjetësit përmes të cilit makinat Grindex hynë në Rusi ishte AMG, i njohur edhe si Alfa Machinery Group. Ajo furnizon pajisje industriale dhe makineri për përpunimin e metaleve. Në nëntor 2023, SHBA-të e shtuan atë në listën e sanksioneve për furnizimin e industrisë ruse të mbrojtjes. Në dhjetor 2024, Bashkimi Evropian vendosi gjithashtu sanksione kundër kompanisë për mbështetjen e kompleksit ushtarako-industrial rus.
Sipas Drejtorisë Kryesore të Inteligjencës, në dhjetor 2022, Grindex nënshkroi një kontratë me AMG për furnizimin e një makine bluarëse cilindrike CNC me vlerë afërsisht 778,000 euro. AMG më pas ia transferoi makinën Shoqatës së Prodhimit të Ndërtimit të Makinerive Rumyantsev, një kompani që prodhon komponentë aviacioni. Shoqata është pjesë e korporatës shtetërore Rostec, e cila është subjekt i sanksioneve nga SHBA-ja, BE-ja dhe vende të tjera.
Grindex nënshkroi një kontratë tjetër me AMG në korrik 2023, sipas të dhënave të GUR. Kostoja e makinës tejkaloi 384,000 dollarë. Pajisjet u dërguan nga Kikinda, Serbi, dhe mbërritën në Rusi në shkurt 2025. Sipas të dhënave në dispozicion, dy muaj më vonë, AMG ia dorëzoi makinën ndërmarrjes së agregateve të Ufës “Gidravlika”, e cila është gjithashtu pjesë e Rostec dhe prodhon pjesë për avionë.
Vetë Gydravlika ka qenë nën sanksione të BE-së që nga viti 2025. Ndër arsyet për përfshirjen e kompanisë në listë, BE përmendi mbështetjen e saj për ushtrinë ruse, duke përfshirë prodhimin e rrjetave kamuflazh për ushtrinë ruse nga punonjësit e saj.
Pasqyrat financiare të AMG-së konfirmojnë gjithashtu bashkëpunimin e saj me Grindex: në raportin e vitit 2023, prodhuesi serb është renditur midis furnizuesve të kompanisë ruse, dhe klientët e tij përfshijnë disa ndërmarrje Rostec. Në fund të vitit 2023, pronari përfundimtar i AMG-së ishte Evgeny Karpov, i cili më parë punonte përkreu i një zyre në njërën nga ndërmarrjet e korporatës – uzina e ndërtimit të motorëve Salyut.
Sipas regjistrit shtetëror të deklaratave të konformitetit, AMG ka përpunuar çdo vit dokumente për importin e pajisjeve Grindex që nga viti 2023. Deklarata e fundit e AMG u lëshua në maj 2026.
Partnerë të hershëm nën sanksione
Sipas të dhënave të inteligjencës ukrainase, AMG nuk është e vetmja kompani ruse që i nënshtrohet sanksioneve të SHBA-së që importoi pajisje Grindex.
Finval Energo është një furnizues me shumicë i pajisjeve industriale. SHBA- të vendosën sanksione ndaj kompanisë në vitin 2024 për bashkëpunim me prodhuesit rusë të armëve.
Sipas inteligjencës ukrainase, Finval Energo importoi makineri Grindex me vlerë afërsisht 12 milionë euro midis viteve 2022 dhe 2025. Megjithatë, të dhënat e inteligjencës nuk specifikojnë se për cilat modele bëhej fjalë ose kujt iu furnizuan pajisjet më pas. Redaktorët nuk kanë informacion nëse Grindex vazhdoi të bashkëpunonte me Finval Energo pas vendosjes së sanksioneve.
Finval Energo është pjesë e Grupit Finval, i themeluar në vitin 1991 dhe që punëson afërsisht 500 persona. Klientët e grupit përfshijnë kompani të industrisë së mbrojtjes, duke përfshirë prodhuesit e motorëve të avionëve që janë pjesë e Rostec. Bashkëpunimi midis Grindex dhe Finval filloi shumë kohë para luftës: në vitin 2018, specialistë nga kompania ruse vizituan uzinën serbe.
Sipas regjistrit shtetëror të deklaratave të konformitetit, Finval Energo ka lëshuar dokumente për importin e pajisjeve Grindex çdo vit që nga viti 2016. Deklaratat më të fundit të Finval Energo janë lëshuar në vitet 2023-2024 dhe janë të vlefshme deri në vitet 2028-2029.
Një ndërmjetës tjetër është Unimatic MSC, një furnizues i pajisjeve industriale. SHBA-të e shtuan kompaninë në listën e saj të sanksioneve në vitin 2024 për bashkëpunim me sektorin ushtarako-industrial rus. Pronari i saj kryesor, Unimatic, u sanksionua nga BE në vitin 2026 për ofrimin e mbështetjes materiale për kompleksin ushtarako-industrial rus. Vendimi i BE-së thotë konkretisht se Unimatic furnizon produkte për kompanitë ruse të mbrojtjes, përfshirë përmes degës së saj, Unimatic MSC.
Sipas inteligjencës ukrainase, Unimatic MSC importoi makineri Grindex me vlerë afërsisht 980,000 euro midis viteve 2022 dhe 2024. Megjithatë, dokumentet nuk specifikojnë se cilat makineri u importuan ose kujt iu transferuan më pas. Redaktorët nuk kanë informacion që sugjeron se Grindex vazhdoi të bashkëpunonte me subjektet Unimatic pas vendosjes së sanksioneve.
Lidhjet e Unimatic me industrinë ruse të mbrojtjes janë të dukshme edhe në burime të tjera. Sipas portalit qeveritar të prokurimit, kompanitë e mbrojtjes, përfshirë subjektet Rostec, janë ndër klientët e kompanisë. Për më tepër, një version i arkivuar i faqes së internetit të Unimatic nga shtatori 2023 e listoi Grindex midis partnerëve të saj. Sipas regjistrit shtetëror të deklaratave të konformitetit, Unimatic dhe dega e saj kanë importuar pajisje Grindex që nga viti 2019 .
Mënyra të tjera
Jo të gjitha kompanitë ruse përmes të cilave pajisjet Grindex u dorëzuan ndërmarrjeve të mbrojtjes ishin subjekt i sanksioneve perëndimore.
Një ndërmjetës i tillë është Krona, pronari kryesor i Krona Equipment LLC, një furnizues i pajisjeve industriale për fabrikat ruse. Sipas Drejtorisë Kryesore të Inteligjencës, në vitin 2024, Krona transferoi një makinë bluarëse të prodhuar nga Grindex te Korporata Shkencore dhe e Prodhimit “Byroja e Dizajnit të Inxhinierisë Mekanike” (KBM).
KBM është pjesë e Rostec, i nënshtrohet sanksioneve të SHBA-së dhe BE-së dhe zhvillon sisteme raketash, përfshirë Iskander-M. Në dhjetor 2023, The Insider raportoi se Krona po blinte makineri Grindex. Kompania ruse gjithashtu liston pajisje nga prodhuesi serb në katalogun e vet.
Një rrugë tjetër lidhet me sipërmarrësin me bazë në Moskë, Denis Babichev. Sipas informacionit të disponueshëm, në vitin 2025, Babichev paraqiti dokumente për të importuar një makinë bluarëse Grindex, e cila më pas iu dha me qira Kompanisë së Prodhimit të Instrumenteve Shkencore dhe Industriale Perm.
Kjo kompani prodhon sisteme navigimi, kontrolli dhe stabilizimi për aviacionin. Ajo u vendos dy herë në listat e sanksioneve të SHBA-së për përfshirjen e saj në industrinë ruse të mbrojtjes – në vitin 2016 dhe përsëri në vitin 2024. Regjistri shtetëror rus i deklaratave përmban gjithashtu informacione që tregojnë se në prill 2025, Babichev paraqiti dokumente për të importuar pajisje Grindex.
Kush i kontrollon eksportet e makinerive në Serbi?
Serbia nuk i është bashkuar sanksioneve perëndimore kundër Rusisë, por vendi ka rregullore në fuqi për të kontrolluar eksportin e mallrave me përdorim të dyfishtë – pajisje që mund të përdoren si në prodhimin civil ashtu edhe në atë ushtarak.
Në vitin 2025, Serbia miratoi një ligj të ri mbi eksportin dhe importin e mallrave të tilla, duke i afruar rregulloret kombëtare me standardet e BE-së. Eksportimi i pajisjeve kërkon leje nga Ministria e Tregtisë së Brendshme dhe të Jashtme, e koordinuar me disa agjenci, përfshirë ministritë e mbrojtjes dhe të punëve të jashtme.
Ministria Serbe e Tregtisë i tha Radios Evropa e Lirë/Radio Liberty se nuk i kishte lëshuar Grindex-it asnjë leje për të eksportuar mallra me përdorim të dyfishtë. Megjithatë, ministria deklaroi se i mungojnë informacione në lidhje me programin e prodhimit të kompanisë dhe specifikimet e produkteve, dhe për këtë arsye nuk mund të përcaktojë nëse makineritë e saj i nënshtrohen kontrolleve të eksportit. Ministria gjithashtu nuk iu përgjigj pyetjeve se si kufizohet eksporti i pajisjeve të destinuara për sektorin rus të mbrojtjes. Administrata Doganore Serbe deklaroi se nuk janë kryer inspektime pas zhdoganimit të eksporteve të Grindex.
Sipas Ella Skibenko , një studiuese e lartë në Qendrën Ndërkombëtare për Biznes dhe të Drejtat e Njeriut, legjislacioni serb lejon kufizime në furnizimin e pajisjeve të tilla në Rusi. Megjithatë, efektiviteti i këtyre rregulloreve varet nga zbatimi dhe mbikëqyrja e tyre, të cilat, sipas mendimit të saj, shpesh janë të pamjaftueshme.
Tihomira Kostova e Qendrës Bullgare për Studimin e Demokracisë vëren se eksportet serbe të mallrave me përdorim të dyfishtë në Rusi u rritën me 220% në vitin 2022 krahasuar me nivelet e para luftës. Sipas saj, kompanitë nga vendet e treta që furnizojnë produkte për kompleksin ushtarako-industrial rus rrezikojnë t’i nënshtrohen sanksioneve dytësore të SHBA-së. Për më tepër, monitorimi i furnizimeve të tilla është i vështirë: pajisjet shpesh arrijnë në Rusi përmes ndërmjetësve dhe rrugëve alternative tregtare.
Grindex dhe kompanitë e tjera të përmendura në tekst nuk iu përgjigjën kërkesave tona.
