Reagimet në Serbi dhe në entitetin e Republikës Srpska ndaj vdekjes së kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mladić shkaktuan zemërim në të gjithë botën, por në Tel Aviv ato shkaktuan një ndjenjë krejtësisht të ndryshme, një ndjenjë trishtuese njohjeje.
Reagimet në Serbi ndaj vdekjes së kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mlladiç shkaktuan zemërim në publikun ndërkombëtar, por në Tel Aviv ato nxitën një ndjenjë të thellë dhe shqetësuese njohjeje. Në një analizë të gjerë për gazetën më të respektuar izraelite Haaretz, analistja politike Dahlia Scheindlin tërheq një paralele të mprehtë midis mënyrës se si shoqëria serbe mohon krimet e viteve 1990 dhe situatës aktuale politike dhe sociale në Izrael për shkak të luftës në Gaza.
Scheindlin kujton rolin e Mladić-it si komandant ushtarak i ushtrisë serbe të Bosnjës, i cili u dënua për gjenocid dhe krime të tjera lufte kundër boshnjakëve nga Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë në Hagë në vitin 2017.
Fytyra e tij, thotë ajo, do të mbetet përgjithmonë një simbol i mizorive në Bosnjë dhe Hercegovinë që tronditën botën dhe atë si studente në fillim të viteve 1990. Megjithatë, në vend që ta dënonte, Serbia i dha atij një lamtumirë heroi, me flamuj në gjysmë shtizë dhe fjalime lavdërimi pasionante nga politikanë të vijës së ashpër.
“Si mund të mbeten serbët të papenduar? Tridhjetë vjet pas përfundimit të luftës, a nuk e hedhin poshtë ata urinë e boshnjakëve pas telave me gjemba, përdhunimet masive dhe kockat në tokën e Srebrenicës?”, pyet autorja. Duke parë këto skena nga Tel Avivi, ajo thekson se nuk ndjeu habi, por një njohje drithëruese.
“Bota pyeste veten se si Izraeli mund ta pranonte atë që ka bërë në Gaza për tre vjet. Përgjigja e Serbisë dukej sikur po shikonte në frymën e së ardhmes së vetë Izraelit”, shkruan Scheindlin dhe ngre pyetjen e së ardhmes: “A është e vërtetë, e pyeta të ardhmen? A do ta bekojnë izraelitët solemnisht Benjamin Netanyahun pas tridhjetë vjetësh si hero të mbrojtjes? Po Yoav Gallant, ministri i mbrojtjes gjatë vitit të parë të luftës në Gaza, njeriu që mbështeti një rrethim kolektiv dhe hermetik dhe zhvilloi një luftë të pamëshirshme që mori të paktën po aq jetë civile sa më shumë se 41,000 që vdiqën në Bosnjë? Dhe këta janë vetëm dy izraelitë që po përballen me aktakuza nga Gjykata Ndërkombëtare Penale.”
Duke analizuar reagimet nga ish-Jugosllavia, Scheindlin thekson se vdekja e një krimineli lufte nuk sjell shërim dhe as nuk shëron automatikisht plagët. Në tekst, ai përcjell fjalët e Emir Suljagić, drejtor i Qendrës Memoriale të Srebrenicës dhe një njeri që vetë i mbijetoi gjenocidit. Suljagić shkroi në rrjetin X se po ndërtonte një jetë më të mirë pa pritur vdekjen e Mladić-it:
“Nuk di çfarë të them dhe as nuk dua të komentoj për neverinë që vdiq në njësinë e paraburgimit të OKB-së në Scheveningen. Në vend të kësaj, i ndihmova vajzat e mia të bënin ‘bizhuteri’… U lexojmë përralla para gjumit. I vë të dyja në gjumë. Jeta ime vazhdon. Fëmijët e mi nuk do të rriten në të njëjtat hije në të cilat u rrita unë.”
Autori citon gjithashtu vëzhgimet e intelektualit të njohur të Kosovës Veton Surroi, i cili kujton fotografinë e famshme në të cilën Mladić i përkëdhel kokën një djali boshnjak me bujari të rreme, ndërsa praktikisht në të njëjtin moment ai lëshon urdhrin për të masakruar babain e djalit së bashku me 8,000 persona të tjerë. Surroi kujton se autoritetet serbe i mbrojtën Mladićin dhe Radovan Karaxhiçin nga drejtësia ndërkombëtare për vite me radhë dhe përfundon: “Trupi i tij mund të vendoset në një arkivol, por gjenerali Mladić vazhdon të jetojë.”
Një mësim për Izraelin
Nga këto përvoja, Scheindlin nxjerr një mësim kyç për Lindjen e Mesme: bashkësia ndërkombëtare në vitin 1995 në Bosnjë dhe Hercegovinë nuk priti që palët të fillonin t’i besonin njëra-tjetrës për të imponuar një marrëveshje paqeje.
“Përkthyer në marrëdhëniet izraelito-palestineze, askush nuk duhet të presë kurrë për ‘ndërtimin e besimit’ ose të kushtëzojë paqen. Lufta, pushtimi dhe vrasjet duhet të ndalen menjëherë, jo pasi të presim që njerëzit të fillojnë të ndihen rehat me njëri-tjetrin, sepse kjo ndoshta nuk do të ndodhë”, është i qartë autori.
Megjithatë, autori thekson se shoqëria serbe nuk është plotësisht homogjene. Në tekst, ai citon deklaratën e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, të kryesuar nga Sonja Biserko, një organizatë që deklaroi qartë në një deklaratë dërguar Haaretz:
“Serbia nuk është përballur kurrë me ndershmëri me humbjen e politikës që çoi në luftërat e viteve 1990, as me pasojat e saj. Në vend që ta shqyrtojë në mënyrë kritike atë politikë, përgjegjësinë për të dhe viktimat e mëdha njerëzore dhe politike që prodhoi, një pjesë e konsiderueshme e shoqërisë serbe vazhdon të pranojë narrativën në të cilën luftërat portretizohen si një padrejtësi historike kundër serbëve.”
Në deklaratën e tij, Biserko paralajmëron se kjo narrativë gjen jehonë edhe te brezi i ri, i cili e sheh veten si bartës të ndryshimeve demokratike, dhe thekson se demokratizimi i vërtetë kërkon “një ndarje themelore me ideologjinë që justifikonte luftën, zgjerimin territorial dhe dhunën në emër të kombit serb”.
Scheindlin kujton gjithashtu shembuj pozitivë, siç janë të rinjtë në Novi Sad që grisën posterat me imazhin e Mladić-it me thirrjet “Një horr, jo një hero!” dhe “Serbët nuk janë një popull gjenocidal”, si dhe qytetarë të shumtë që kanë dënuar qartë krimet e luftës dhe gjenocidin në Srebrenicë publikisht për vite me radhë.
Në fund të analizës së saj të gjerë, analistja izraelite i referohet përfundimeve të historianëve dhe teoricienëve si Hannah Arendt dhe Christopher Browning, të cilët vërtetuan se në rrethana të përshtatshme dhe të tmerrshme, kushdo mund të shndërrohet në kriminel dhe vrasës.
“Të qenit viktimë e një krimi nuk ofron asnjë mburojë kundër të bërit autor i krimit, shumë shpesh na verbon ndaj vetë mundësisë që dhuna jonë mund të jetë ndonjëherë një krim, sepse gjithçka shndërrohet në ‘vetëmbrojtje'”, paralajmëron Scheindlin.
Ajo shpjegon se si serbët në vitet 1990 ishin të bindur se ishin viktima të historisë, duke kombinuar thashethemet për shqiptarët në Kosovë me traumat nga Lufta e Dytë Botërore dhe krimet e ustashëve, deri në disfatën nga Perandoria Osmane në vitin 1389. Ajo traumë reale dhe mitike shpërtheu në një kërcënim ekzistencial të shfrytëzuar nga udhëheqës të etur për pushtet, duke e mbushur shoqërinë me nacionalizëm përmes muzikës turbo-folk dhe punimeve akademike.
“Si hebre, ajo që më përndjek nuk është vetëm se si një popull mund të masakrohet apo si bota mund të mobilizohet për të ndaluar një mizori të tillë. Unë besoj se pyetja më urgjente që të gjitha shoqëritë duhet t’i bëjnë vetes është: Si do ta njihni një kriminel kur ai shfaqet midis jush, në emrin tuaj, në emër të fëmijëve tuaj, për të legjitimuar krimet e tij kundër të tjerëve? Si do ta dini se po përdoreni dhe çfarë do të bëni për të ndaluar krimet?” përfundon Dahlia Scheindlin në Haaretz.
