Ndërtimi i Katedrales Ruso-Serbe në kryeqytetin e Republikës Srpska , Banja Luka, ka vazhduar për tetë vjet. Autoritetet serbe të Bosnjës e promovojnë atë si “historike për marrëdhëniet ruso-serbe”. Megjithatë, data e përfundimit është shtyrë vazhdimisht dhe fondet nga buxheti i republikës janë ndarë vazhdimisht. Financimi i fundit i tillë erdhi në një kohë kur Republika Srpska po përgatitet të marrë hua pothuajse një miliard euro për të shlyer borxhet e mëparshme dhe përfitimet sociale të prapambetura.
Kostoja përfundimtare dhe data e përfundimit për kishën në Banja Luka nuk dihen. Kërkesa e Radios Evropa e Lirë për shumën totale të investuar nga qeveria e Republikës Srpska në projekt mbeti pa përgjigje. Sipas të dhënave të publikuara në faqen e internetit të qeverisë, afërsisht dy milionë euro u ndanë për dy vitet e para të ndërtimit. Pesë milionë euro shtesë u miratuan për vitin 2024, dhe 2.5 milionë euro në shkurt të këtij viti.
Gjithashtu, nuk ka informacion se sa kanë investuar në ndërtim Kisha Ortodokse Serbe ose donatorët privatë. Dioqeza e Banja Lukës nuk ka një adresë email-i të disponueshme publikisht dhe askush nuk u është përgjigjur thirrjeve të tyre telefonike. Ambasada Ruse në Bosnjë dhe Hercegovinë (BiH) gjithashtu nuk iu përgjigj një kërkese për informacion në lidhje me një kontribut të mundshëm financiar.
Në total, ka rreth 40 ndërtesa fetare ortodokse në rajonin e Banja Lukës.
Nuk ka para, por do të ndërtojmë një tempull
Puna po kryhet nga Dioqeza e Banja Lukës me mbështetjen financiare të Qeverisë së Republikës Srpska. Ndërtimi i katedrales filloi në vitin 2018. Ajo është projektuar si një replikë e Manastirit Chudov në Kremlinin e Moskës, i cili u shemb pas Revolucionit Bolshevik. Gjatë prezantimit të projektit, u njoftua se katedralja do t’i kushtohej dinastisë Romanov dhe perandorit të fundit rus, Nikolla II, si shenjë mirënjohjeje të Rusisë për mbështetjen e saj ndaj popullit serb gjatë Luftës së Parë Botërore. Ndërtesa po ndërtohet bazuar në projektet e Institutit Arkitekturor të Moskës, dhe punimet e ndërtimit po kryhen nga zejtarë rusë dhe vendas.Që në fillim, autoritetet e përshkruan atë si një “projekt historik për marrëdhëniet ruso-serbe”. Në fillim të vitit 2019, katedralja u përfshi midis prioriteteve të buxhetit dhe u njoftua se puna do të përfundonte brenda 18 muajsh. Që atëherë, ky afat është shtyrë dy herë – para zgjedhjeve të viteve 2022 dhe 2024.
Katedralja dhe qendra kulturore shoqëruese po ndërtohen në qendër të Banja Lukës, pranë ndërtesës qeveritare të Republikës Srpska, në një sipërfaqe prej afërsisht 6,500 metrash katrorë. Qendra kulturore është menduar për studime të gjuhës ruse dhe programe që lidhen me kulturën ruse.
Projekti u iniciua nga Dioqeza e Banja Lukës dhe përfaqësues të Shoqërisë Ortodokse Perandorake të Palestinës , një organizatë humanitare e udhëhequr nga Sergei Stepashin , ish-kryeministër rus dhe ish-kreu i Shërbimit Federal të Sigurisë. Përfaqësuesit e degës lokale të kësaj organizate refuzuan të komentonin për Radion Evropa e Lirë, duke deklaruar se dioqeza është përgjegjëse për informacionin mbi progresin e ndërtimit.
Edhe pse katedralja mbetet një përparësi në buxhetin e Republikës Srpska, projekte të shumta infrastrukturore në Banja Luka ende presin financim. Këto përfshijnë rrugë, një rrjet furnizimi me ujë, ura dhe institucione arsimore, për të cilat vetë qyteti ka deklaruar se i mungojnë fonde të mjaftueshme.Në përgjithësi, autoritetet e BiH-së, si në nivel federal ashtu edhe në entitetet e saj përbërëse, njëra prej të cilave është Republika Srpska, planifikojnë të marrin hua afërsisht 2.3 miliardë euro në vitin 2026, megjithëse tashmë po paguajnë borxhin e tyre ekzistues prej mbi 6.3 miliardë eurosh. Ekonomistët theksojnë se huamarrjet e reja nuk do të përdoren për të financuar projekte zhvillimi, por përkundrazi do të përdoren për të mbuluar deficitin buxhetor.
“Kur qëllimi i kredive të reja është thjesht përmirësimi i buxhetit, ky është problem. Do të ishte më lirë të merrje hua nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN), sepse normat e interesit janë më të ulëta, por FMN-ja kërkon reforma”, tha për Radion Evropa e Lirë Aziz Šunje , profesor në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit të Sarajevës .
Përcaktimi i pranisë ruse
Disa vite më parë, me iniciativën e Shoqërisë Ortodokse Perandorake Palestineze, një bust i Nikollës II u ngrit në qendër të Banja Llukës. Një bust i carit të fundit rus ndodhet gjithashtu pranë Dobojit, në veri të Bosnjës dhe Hercegovinës. Ai u përurua në vitin 2017 me iniciativën e Shoqatës së Miqësisë dhe Unitetit të Popujve Ortodoksë Serbo-Ruse dhe me mbështetjen e Ambasadës Ruse në Bosnjë.
Rastësisht, ndërtesa e ambasadës ruse, e cila filloi punën në qershor 2024, ndodhet në Banja Luka shumë afër katedrales në ndërtim e sipër. Vila, e cila i përket Kishës Ortodokse Serbe, u ndërtua gjatë sundimit austro-hungarez në Bosnjë dhe është një nga disa vila të ngritura gjatë asaj periudhe në rrugën kryesore të Banja Lukës, e njohur atëherë si “Rruga Perandorake”.
Ndërtesa, e cila aktualisht strehon zyrën diplomatike ruse, është gjithashtu pjesë e një ansambli të shpallur monument kombëtar në vitin 2017 nga Komisioni për Mbrojtjen e Monumenteve Kombëtare të BiH.Me hapjen e zyrës përfaqësuese në Banja Luka, Bosnja dhe Hercegovina u bë vendi i vetëm në Ballkanin Perëndimor ku Rusisë iu lejua të zgjeronte misionin e saj diplomatik që nga fillimi i agresionit të saj kundër Ukrainës në vitin 2022. Ky veprim u paraqit si vazhdim i politikës së afrimit midis Banja Lukës dhe Moskës.
Rusia i ofron mbështetje të fortë Milorad Dodikut , deri vonë Presidentit të Republikës Serbe, deklaratat e të cilit shprehin gjithnjë e më shumë aspiratat separatiste të Republikës Serbe, e cila kërkon të shkëputet nga Bosnja dhe Hercegovina. Që nga fillimi i pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia, Dodiku është takuar nëntë herë me Presidentin rus Vladimir Putin.
Që nga viti 2011, Rusia ka kundërshtuar rregullisht raportet e Përfaqësuesit të Lartë për Bosnjë dhe Hercegovinën në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, duke argumentuar se ky pozicion duhet të hiqet, gjë që është në përputhje me qëndrimin e autoriteteve të Republikës Srpska.
