Armiqësia e Republikës Islamike të Iranit ndaj Izraelit nuk përkufizohet në Teheran si një mosmarrëveshje gjeopolitike konvencionale. Ajo është thellësisht e rrënjosur në një interpretim eskatologjik të Islamit Shiit – brenda këtij botëkuptimi, Izraeli nuk është thjesht një shtet rival, por një provokim teologjik: një prani sovrane hebraike në tokën që Islami Shiit e konsideron si një besim islamik, është historikisht e pavlefshme.
Kjo është arsyeja pse tensioni midis Islamit Shiit dhe shtetit hebraik ishte metafizik shumë kohë përpara se të bëhej strategjikisht gjeopolitik. Në mendimin shiit, konflikti paraqitet si një Luftë Mesianike, një Luftë në të cilën ithtarët besnikë janë të detyruar fetarisht të angazhohen kundër popullit hebre.
Ky lloj kornize ka një kushëri laik në Rusinë e sotme. Nën Vladimir Putinin, doktrina e “Russkiy Mir” ose Botës Ruse, pohon se nuk ka komb ukrainas pasi rusët dhe ukrainasit janë “një popull”, të ndarë artificialisht nga forca armiqësore. Aty ku Teherani thirret në fatin e shenjtë, Moska thirret në një histori të shtrembëruar. Aty ku njëri flet për rend hyjnor, tjetri për “unitet civilizues”.Sipas Kremlinit, shteti ukrainas nuk është thjesht i çorientuar; ai është historikisht i pavlefshëm. Sovraniteti i tij paraqitet si një aksident burokratik i epokës sovjetike, i fryrë dhe i përdorur si armë nga Perëndimi.
Në retorikën e Teheranit, Izraeli nuk është thjesht kundër; ai portretizohet si një ndërhyrje në atë që duhet të jetë një domen islamik.Paralelet nuk janë perfekte, por janë zbuluese. Në të dy sistemet, ekzistenca politike e kundërshtarit trajtohet si një gabim që duhet korrigjuar.
Pasi një konflikt formulohet në këtë mënyrë, pragmatizmi lihet mënjanë. Nëse sovraniteti i palës tjetër është i paligjshëm, kompromisi është i pamundur. Lufta riformulohet si “rivendosje” e një “rendi të ligjshëm” të humbur. “Fati” e tejkalon analizën kosto-përfitim.
Kjo sqaron si qasjen kokëfortë të Kremlinit ndaj termave të ‘paqes’, ashtu edhe shtytjen e Ajatollahëve për të zhvilluar aftësi bërthamore.Për klerikët e linjës së ashpër në Teheran, eliminimi i Izraelit është shprehur shpesh me gjuhë apokaliptike. Nëse çdo zyrtar e ndan këtë intensitet teologjik, kjo nuk ka rëndësi. Ideologjia e regjimit e paraqet shkatërrimin e Izraelit jo si një akt agresioni, por si një ndjenjë të përmbushjes së fatit. Në një kontekst të tillë, një aftësi bërthamore nuk është thjesht një pengesë; është mjeti për të ndjekur qëllimet maksimaliste.
Ky është sfondi mbi të cilin u nënshkrua Plani i Përbashkët Gjithëpërfshirës i Veprimit në vitin 2015. Marrëveshja premtonte lehtësim të sanksioneve për regjimin iranian në këmbim të kufizimeve të rrepta mbi pasurimin e uraniumit dhe inspektimeve ndërhyrëse. Ajo supozohej ta vinte programin bërthamor të Iranit nën shqyrtim ndërkombëtar. Kritikët kundërshtuan duke thënë se ajo trajtonte objektet e deklaruara, ndërsa qëllimet themelore të regjimit mbetën të pandryshuara.
Rezultati ishte që Ajatollahët nuk iu bindën kurrë marrëveshjes. Ata e shndërruan JCPOA-në në një maskaradë.
Rreth 100 miliardë dollarë në asete të ngrira më parë u bënë të arritshme për Teheranin pas nënshkrimit të marrëveshjes. Pritja në kryeqytetet perëndimore ishte që riintegrimi ekonomik do të moderonte sjelljen. Në vend të kësaj, Irani financoi përfaqësues rajonalë, duke përfshirë Hezbollahun, Hamasin dhe lëvizjen Huthi. Më shqetësuese, sipas vlerësimeve të inteligjencës, është se regjimi nuk iu bind marrëveshjes .Inteligjenca si e SHBA-së ashtu edhe e Izraelit po tregonin prova të dy programeve bërthamore paralele që regjimi drejtonte – njëri i deklaruar Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike dhe i hapur për inspektorët e saj, një tjetër i integruar brenda strukturave ushtarake dhe i fshehur.
Dhe ndërsa IAEA ishte në gjendje të certifikonte pajtueshmërinë në vendet e deklaruara dhe të inspektuara, ajo gjithashtu ushqeu dyshime për aktivitete të mundshme të padeklaruara diku tjetër. Kjo është arsyeja pse, pasi SHBA-të dhe Izraeli bombarduan disa objekte në Iran, IAEA nuk mundi të verifikonte nëse të gjitha ishin çaktivizuar , sepse IAEA nuk ishte kurrë e sigurt se sa vende ekzistonin në të vërtetë në radhë të parë.Duke pasur parasysh mosrespektimin e hapur të marrëveshjes nga Irani, Presidenti Donald Trump tërhoqi Shtetet e Bashkuara nga marrëveshja në vitin 2018 dhe rivendosi sanksione gjithëpërfshirëse. Administrata e tij argumentoi se presioni ekonomik ishte e vetmja gjuhë që regjimet autoritare e dëgjonin vërtet, përveç forcës ushtarake.
Por ajo që është e qartë është se ideologjia formëson tolerancën ndaj riskut. Një regjim i frymëzuar nga pakënaqësia historike ose teleologjia fetare mund të pranojë izolimin, sanksionet, madje edhe humbjet e tepërta në fushëbetejë, në ndjekje të asaj që e konsideron korrigjim. Kjo është po aq e vërtetë në luftën e Moskës kundër Ukrainës, sa është edhe në përballjen e Teheranit me Izraelin.Konfliktet e rrënjosura në interesa të negociueshme mund të negociohen. Konfliktet e rrënjosura në identitet dhe fat janë shumë më të vështira për t’u çaktivizuar. Nëse njëra palë beson se historia – ose parajsa – kërkon shkatërrimin e një kombi tjetër, diplomacia bëhet një veprim mbajtës dhe jo një zgjidhje.
Në fund të fundit, problemi i vërtetë qëndron te narrativat që justifikojnë ndjekje të tilla. Për sa kohë që këto narrativa mbizotërojnë, traktatet dhe marrëveshjet nuk mund të bëjnë shumë më tepër sesa të vonojnë një llogaridhënie të pashmangshme.
Ukrainasit e kuptojnë se fundi i vërtetë i agresionit rus do të vinte me mposhtjen e fuqisë ushtarake ruse, ashtu si izraelitët e kuptojnë se vetëm përmbajtja e kërcënimit ushtarak iranian mund të zvogëlojë rrezikun e konfliktit ekzistencial.
Anna Magdalena Wielopolska, ish-gazetare polake e “Rzeczpospolita”, doktoreshë në marrëdhënie ndërkombëtare në Shkollën e Ekonomisë dhe Shkencave Politike të Londrës.
