Kosova po përballet me një periudhë të zgjatur të paqëndrueshmërisë dhe paralizës politike, ndërsa dialogu me Serbinë vazhdon të mbetet në një fazë stagnimi. Paralelisht, tensionet në Ballkanin Perëndimor dhe ndryshimet në qasjen e Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian po krijojnë një mjedis të ri gjeopolitik për rajonin.
Në këtë situatë, sa realiste është një marrëveshje gjithëpërfshirëse Kosovë–Serbi, cilat janë rreziqet e një dialogu të bllokuar dhe çfarë roli mund të luajnë SHBA-ja dhe BE-ja? Për këto çështje dhe për skenarin e mundshëm për Kosovën dhe Ballkanin Perëndimor, biseduam me profesorin dhe ekspertin amerikan të marrëdhënieve ndërkombëtare, Charles Kupchan.
Radio Kosova: Zotëri Kupchan, si do ta vlerësonit situatën aktuale politike në Kosovë dhe cilat mendoni se janë sfidat kryesore me të cilat përballen institucionet e Kosovës?
Charles Kupchan: Epo, sfida kryesore buron nga fakti se vendi po përballet me një periudhë të gjatë të paqëndrueshmërisë politike, që po shkon drejt paralizës politike. Gjatë vitit të fundit ka pasur një sërë zgjedhjesh, pasi zgjedhjet nuk kanë prodhuar një qeveri të qëndrueshme dhe një koalicion qeverisës. Parlamenti nuk ka qenë në gjendje të pajtohet për zgjedhjen e presidentit dhe, për këtë arsye, vendi po përjeton një periudhë të paralizës politike në një moment kritik të historisë së tij.
Kosovës i duhet një qeverisje e mirë për t’u përballur me sfidat e ekonomisë së brendshme. I duhet një qeveri funksionale dhe e qartë në politikën e jashtme për t’u marrë me Serbinë, për të thelluar lidhjet me Bashkimin Evropian dhe me Shtetet e Bashkuara. Dhe asnjëra nga këto nuk mund të realizohet kur politikanët e Kosovës po shpenzojnë pjesën më të madhe të kohës duke u përplasur me njëri-tjetrin dhe duke u përpjekur të bien dakord edhe për kushtet më themelore për krijimin e një qeverie funksionale.
Radio Kosova: Zoti Kupchan, deri në çfarë mase mendoni se ky polarizim politik dhe vështirësitë institucionale mund të ndikojnë në funksionimin demokratik të Kosovës dhe në aftësinë e saj për t’u përballur me çështjet apo problemet kryesore strategjike?
Charles Kupchan: Mendoj se një nga çështjet që është qartësisht në lojë në Ballkan është stabiliteti më i gjerë rajonal. Lajmi i mirë është se, pas luftërave të viteve ’90 që shoqëruan shpërbërjen e Jugosllavisë, rajoni nuk është rikthyer në luftë. Por ai nuk e ka konsoliduar paqen e tij.
Marrëdhënia ndërmjet shumicës shqiptare në Kosovë dhe pakicës serbe, marrëdhënia e Kosovës me Serbinë, stabiliteti politik brenda Bosnjë-Hercegovinës, stabiliteti politik në Mal të Zi, marrëdhëniet ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë, si dhe mes Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë – të gjitha këto janë probleme të rrënjosura thellë historikisht dhe ende të pazgjidhura.
Të paktën nga këndvështrimi i një vëzhguesi të jashtëm, rajoni duket sikur ka ngecur. Me fjalë të tjera, kjo paralizë politike që po shohim në Kosovë, fakti që në Serbi ka pasur protesta të vazhdueshme politike dhe se zotëri Vuçiq ka vendosur të shkojë në zgjedhje, ndërsa Bosnjë-Hercegovina po shkon drejt zgjedhjeve, por politika atje ka ngecur.
Është një ngecje edhe në aspektin e gjeneratave, pasi e njëjta elitë politike vazhdon të jetë në pushtet. Është një ngecje edhe në kuptimin që politika vazhdon të zhvillohet përgjatë linjave etnike dhe fetare dhe përmes sistemeve të patronazhit.
Prandaj, në njëfarë mënyre, kemi një rajon që ka gëzuar një periudhë paqeje relative, por nuk ka arritur të krijojë vrullin politik dhe unitetin e nevojshëm për t’u mbledhur dhe për të thënë: “Në rregull, kemi të gjitha këto çështje të mbetura pezull. Nëse nuk i trajtojmë, ato do të rikthehen dhe do të na ndjekin nga pas. Duhet të bashkohemi dhe t’i zgjidhim këto çështje.”
Pra, në njëfarë mënyre, ky është një rajon që do të duhej të ishte duke ecur me shpejtësi përpara, por në fakt ka ngecur në vend – ose ndoshta edhe po shkon prapa.
Radio Kosova: Pra, ku qëndron aktualisht dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë? Dhe a e shihni ende si një perspektivë realiste arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse ndërmjet dy vendeve?
Charles Kupchan: Në teori, mbetem optimist se marrëveshja e vendosur në tavolinë nga Bashkimi Evropian, marrëveshja që në mënyrë efektive është ratifikuar nga qeveritë e Kosovës dhe Serbisë, mbetet një plan i zbatueshëm.
Por po përjetojmë një periudhë paralize dhe stagnimi politik, në të cilën asnjëra palë nuk është në gjendje të krijojë vrullin e nevojshëm dhe të marrë përsipër rreziqet politike për ta çuar dialogun përpara.
E dini, pjesët e enigmës janë mbi tavolinë, por palët thjesht nuk po ecin përpara për t’i zbatuar ato. Dhe, e kuptoj që këto janë vendime shumë të vështira.
Krijimi i Asociacionit të komunave me shumicë serbe, tërheqja nga përpjekjet e qeverisë për mbylljen e institucioneve paralele, ndryshimi i targave, vendosja e një monedhe të vetme për t’u përdorur nga të gjithë qytetarët e Kosovës – i kuptoj shqetësimet për të vepruar në përputhje me parimin e sovranitetit.
Por, njëkohësisht, mendoj se hapa të tillë janë në mënyrë të panevojshme provokuese në një kohë kur dy shoqëritë, populli i Kosovës dhe populli i Serbisë, si dhe qeveritë e të dyja vendeve, po përpiqen të ecin në një drejtim të vështirë – një drejtim që kërkon kompromis politik dhe guxim politik.
Dhe, për momentin, jemi në një periudhë historike në të cilën, do të thosha, po ndodh e kundërta. Asnjëra palë nuk po tregon guxim politik. Të dyja palët po ushqejnë ndjenjat nacionaliste. Dhe kjo është gjëja më e lehtë për t’u bërë, apo jo?
Kjo vjen natyrshëm. Ajo që është e vështirë është të përballesh me historinë. Është të marrësh vendime që, në fund të fundit, i shtyjnë vendet që kanë qenë kundërshtare për një kohë të gjatë drejt paqes.
Dhe, prandaj, mendoj se e dimë se ku përfundon kjo histori, apo jo? Mund të them me një nivel të arsyeshëm sigurie se, në një moment, Kosova dhe Serbia do t’i normalizojnë marrëdhëniet e tyre. Në një moment, Kosova dhe Serbia do të jenë anëtare të Bashkimit Evropian.
Problemi është se nuk mund t’ju them me të njëjtën siguri se kur do të arrijmë në atë pikë. Rruga është aty, por të dyja vendet duhet të ecin përpara në atë rrugë.
Radio Kosova: Por, a mendoni se ky dialog, i cili prej vitesh është në njëfarë mënyre në status quo, mund të ecë përpara pa një angazhim më të fuqishëm dhe më të koordinuar jo vetëm nga BE-ja, por edhe nga SHBA-ja?
Charles Kupchan: Nuk ka asnjë dyshim në mendjen time se do të nevojitet një angazhim i fuqishëm si nga Shtetet e Bashkuara, ashtu edhe nga Evropa. Dhe kjo sepse, siç thashë, pozicioni më i lehtë politik për t’u mbajtur është të mos ecësh përpara, apo jo? Është të luash me kartën e nacionalizmit.
Mendoj se do të nevojiten stimujt që vijnë nga një angazhim i fuqishëm ndërkombëtar dhe, në veçanti, perspektiva tërheqëse e integrimit në institucionet euroatlantike, për t’i shtyrë këto vende dhe liderët e tyre të marrin vendime dhe të bëjnë kompromise të vështira.
Stimujt politikë në terren tregojnë drejtim të kundërt. Mendoj se BE-ja dhe Shtetet e Bashkuara duhet t’i ndryshojnë këta stimuj politikë, duke i thënë zotëri Vuçiq, apo kujtdo që është në pushtet: “Nëse ecni në këtë drejtim, këto janë përfitimet afatgjata ekonomike, politike dhe strategjike që do të merrni.”
Kjo ua mundëson liderëve të këtyre vendeve që t’ua shesin elektorateve të tyre këto vendime të vështira politike.
Radio Kosova: Po cilat janë rreziqet e mundshme për Kosovën dhe rajonin në tërësi nëse dialogu mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë?
Charles Kupchan: Mendoj se rreziku më i madh është rikthimi i dhunës dhe tërheqja e Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara, si pasojë e frustrimit.
Dhe tashmë kemi parë një pjesë të kësaj, apo jo? Kemi parë Shtetet e Bashkuara dhe BE-në të tërhiqen nga mbështetja për Kosovën, të kufizojnë asistencën ekonomike për Kosovën dhe të ndërpresin dialogun strategjik me Kosovën, për shkak të frustrimit që qeveria nuk po ecte përpara në çështjen kyçe të normalizimit të marrëdhënieve me Serbinë.
Tani, mendoj se po fillojmë të shohim një riangazhim të BE-së. Por Shtetet e Bashkuara, ndonëse kanë nisur një dialog strategjik me Serbinë, nuk e kanë bërë këtë me Kosovën.
Dhe, në njëfarë mënyre, ekziston rreziku që Kosova të mbetet prapa, të lihet mënjanë, sepse nuk shihet si një vend që po ndërmerr hapat e nevojshëm për të merituar një angazhim konstruktiv.
Megjithatë, mendoj se Presidenti Trump, pavarësisht faktit se është i paparashikueshëm, do të angazhohej nëse beson se ekziston një perspektivë reale për sukses, apo jo? Ai i rikthehet vazhdimisht Kosovës dhe Serbisë kur flet për dëshirën e tij për të bërë paqe dhe për të arritur marrëveshje të qëndrueshme dhe historike.
Por, ju e dini, ai ka qenë i përqendruar në çështje të tjera, përfshirë luftën në Iran, e cila u shndërrua në një rrëmujë të madhe. Por mendoj se, në momentin e duhur, do të mund të shihnim një angazhim në nivel shumë të lartë nga administrata Trump, nëse do të kishte shenja se ky angazhim do të sillte rezultate.
Radio Kosova: Deri në çfarë mase është ende e ekspozuar Kosova ndaj tensioneve politike apo incidenteve të mundshme të sigurisë, për shembull, që burojnë nga marrëdhëniet e saj me Serbinë?
Charles Kupchan: E dini, lajmi i mirë është se, që nga ndarja e Kosovës nga Serbia, ka pasur shpërthime sporadike të dhunës, por nuk ka pasur një konflikt të vazhdueshëm.
Dhe mendoj se fakti që trupat e NATO-s kanë mbetur në rajon ndihmon në ofrimin e një niveli sigurie dhe qetësie, si dhe ndihmon në parandalimin e komuniteteve që t’i drejtohen dhunës në shkallë të gjerë.
Por ne e dimë se ka njerëz apo grupe që mund të shkaktojnë probleme, apo jo? E dimë se ka akterë të interesuar për të nxitur destabilitetin dhe, ndoshta, edhe dhunën.
Si pasojë, nuk mund ta dimë kurrë se çfarë mund të ndodhë. Nuk mund ta dimë nëse një shkëndijë mund të ndezë një lloj dhune më të gjerë dhe më të qëndrueshme.
Mendoj se kjo është një nga arsyet pse është kaq e rëndësishme që vendet të ecin përpara në rrugën drejt paqes dhe, për ta bërë këtë, ju nevojiten qeveri demokratike funksionale.
Ndërsa për të arritur deri aty, ju nevojitet, siç thashë më herët, ky “përbërës i veçantë” i demokracisë – kompromisi.
Radio Kosova: A mendoni se ekziston rreziku që tensionet rajonale të shfrytëzohen nga akterë të jashtëm që synojnë të zgjerojnë ndikimin e tyre në Ballkanin Perëndimor?
Charles Kupchan: Nuk ka asnjë dyshim se Rusia është gjithmonë e gatshme të përfitojë nga çdo lloj ndarjeje. Ajo gjithmonë kërkon pika mbështetjeje në Ballkan.
Rusia ka ruajtur lidhje të forta me Serbinë. Ka ruajtur lidhje edhe me Republikën Srpska. Rusia ka ndërhyrë në disa raste në Maqedoninë e Veriut për të penguar normalizimin dhe integrimin e saj në NATO. E njëjta gjë vlen edhe për integrimin e Malit të Zi në NATO.
Pra, Rusia është gjithmonë aty. Ajo gjithmonë kërkon mënyra për të përkeqësuar tensionet e brendshme dhe ndarjet etnike në rajon.
Megjithatë, mendoj se pamja më e gjerë është se ndikimi rus në rajon po zbehet. Kjo, pjesërisht, sepse Rusia është e angazhuar plotësisht në Ukrainë.
Mendoj se, pjesërisht, kjo ndodh edhe sepse pushtimi rus i Ukrainës dhe sulmet e vazhdueshme ndaj saj kanë bërë që qytetarët dhe qeveritë e rajonit ta kuptojnë më qartë se Rusia është akteri që po shkakton probleme.
Nuk ka dyshim se Rusia do të përfitojë nga përçarjet për të rritur ndikimin e saj dhe për të penguar integrimin e rajonit në institucionet euroatlantike.
Kina është një tjetër akter i jashtëm, mjaft e angazhuar në Serbi. Por nuk mendoj se Kina ka të njëjtin interes për të nxitur probleme në rajon si Rusia.
Në shumë aspekte, mendoj se Kina është e interesuar të zhvillojë ndikimin e saj politik dhe lidhjet tregtare, por nuk përbën të njëjtin lloj kërcënimi strategjik për stabilitetin rajonal që përbën Rusia.
Radio Kosova: Pra, si e shihni rolin aktual të Shteteve të Bashkuara në Kosovë dhe në Ballkanin Perëndimor? A mendoni se Uashingtoni mbetet ende garantuesi kryesor i sigurisë në rajon?
Charles Kupchan: E dini, askush nuk e di saktësisht se cili është qëndrimi i administratës Trump për NATO-n dhe për sigurinë evropiane.
Nga njëra anë, Presidenti Trump shpesh ka një qasje përçmuese ndaj NATO-s dhe aleatëve evropianë. Edhe në samitin më të fundit të NATO-s, ai i kritikoi ashpër aleatët për atë që e konsideroi si mungesë të mbështetjes së mjaftueshme për Iranin. Ai i quajti “delikuentë” për shkak se nuk po shpenzojnë më shumë për mbrojtjen.
Pentagoni po kryen një rishikim të pozicionimit të forcave amerikane dhe të gjithë presin një vendim për reduktimin e pranisë ushtarake amerikane në Evropë.
Prandaj, mund të supozoni se Shtetet e Bashkuara janë në ditët e fundit të rolit të tyre shumëvjeçar si fuqi evropiane. Unë nuk e ndaj këtë pikëpamje.
Mendoj se NATO-ja është gjallë dhe funksionon mirë. Mendoj se Trumpi, edhe pse herë pas here flet për tërheqjen nga NATO-ja, nuk do ta bëjë këtë, sepse nuk ka kuptim as nga pikëpamja strategjike dhe as nga ajo politike.
NATO-ja gëzon mbështetje të fortë publike dhe mbështetje të fuqishme dypartiake në Kongresin amerikan.
Prandaj, mendoj se ajo që po shohim është një riekuilibrim i aleancës, dhe kjo është e nevojshme. Evropianët duhet të shpenzojnë më shumë për mbrojtjen. Ata duhet të marrin përsipër pjesën e tyre të drejtë të barrës së mbrojtjes.
Mendoj se Presidenti Trump, veçanërisht gjatë dy viteve të fundit të mandatit të tij, do të kërkojë rezultate. Do të kërkojë suksese që mund t’i paraqesë si arritje të tijat.
Ai nuk ka arritur t’i japë fund luftës në Ukrainë. Lindja e Mesme është një rrëmujë e madhe, pjesërisht sepse Trumpi mendoi se mund ta rrëzonte Republikën Islamike, por kjo nuk funksionoi.
Prandaj, mendoj se ai do ta shohë Ballkanin si një rajon ku mund të arrijë përparim diplomatik dhe, nëse ka një çështje që është në agjendën e tij, në radarët e tij, ajo është shtyrja përpara e normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.
Radio Kosova: Zoti Kupchan, cilat janë, sipas jush, sfidat kryesore gjeopolitike me të cilat po përballet aktualisht Ballkani Perëndimor dhe si mund të ndikojnë ato drejtpërdrejt në Kosovë?
Charles Kupchan: Do të thosha se ekzistojnë dy nivele të sfidave strategjike. Njëra është brenda rajonit, apo jo?
Ende ekzistojnë në rajon ndarje që zhvillohen përgjatë linjave të komuniteteve etnike. Ndarjet brenda Bosnjë-Hercegovinës, për shembull, shtrihen edhe në vende të tjera, përfshirë Malin e Zi dhe Kosovën.
Ndarjet e Kosovës shtrihen edhe drejt Maqedonisë së Veriut, për shkak të përbërjes etnike dhe marrëdhënieve mes sllavëve maqedonas dhe shqiptarëve etnikë.
Gjithmonë ekziston edhe çështja e Shqipërisë së Madhe dhe marrëdhënia e Shqipërisë me Kosovën.
Pra, këto politika etnike të rrënjosura prej kohësh vazhdojnë të ekzistojnë. Ato vazhdojnë të formësojnë politikën e rajonit dhe, të paktën për momentin, nuk janë eliminuar si shkaqe potenciale të konfliktit.
Dhe ato vazhdojnë ta mbajnë rajonin prapa nga aty ku do të duhej të ishte, pra drejt integrimit të plotë në Bashkimin Evropian.
Mendoj se sfida më e madhe buron nga fakti se kjo pjesë e botës, Ballkani Perëndimor, ka nevojë për ndihmë nga jashtë. Ka nevojë për vëmendjen e Bashkimit Evropian dhe të Shteteve të Bashkuara për ta ndihmuar që ta lërë pas të kaluarën, si dhe për të tejkaluar disa nga këto tensione të mbetura etnike, fetare dhe ndërmjet komuniteteve.
Por ne po jetojmë një moment historik që karakterizohet, së pari, nga një rishpërndarje e fuqisë globale, e cila po shkakton shumë paqëndrueshmëri ndërmjet fuqive të mëdha: SHBA–Kinë, Rusia kundër Evropës, si dhe një luftë në shkallë rajonale në Lindjen e Mesme.
Kjo shoqërohet edhe me një periudhë të paqëndrueshmërisë politike brenda demokracive kryesore.
Po flas për dobësimin e qendrës politike që ka ndodhur këtu në Shtetet e Bashkuara, ngritjen e lëvizjes MAGA dhe të forcave populiste të së djathtës ekstreme. Këto forca janë shumë të pranishme edhe në Evropë.
Dhe nëse këto parti do të fitonin zgjedhjet në Evropë, mendoj se kjo do të ndikonte në angazhimin e tyre në rajon.
Pra, sfida më e gjerë strategjike është të sigurohet që Ballkani Perëndimor të marrë vëmendjen që i nevojitet, në një kohë kur bota po përballet me një periudhë më të gjerë të paqëndrueshmërisë globale.
Radio Kosova: Zotëri Kupchan, a duhet Kosova të ndjekë një strategji më aktive diplomatike dhe të sigurisë në përgjigje të ndryshimit të mjedisit gjeopolitik?
Charles Kupchan: Mendoj se këtu kemi një plan veprimi me dy hapa.
Hapi i parë është krijimi i një qeverie funksionale, e cila është në gjendje të marrë vendime të vështira, dhe hapi i dytë është, po, hartimi i një plani strategjik për riangazhimin me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, në të cilin Kosova shihet si vendi që po e udhëheq procesin e normalizimit, që po e udhëheq procesin e pajtimit dhe afrimit me Serbinë.
Sepse ajo që ka ndodhur gjatë viteve të fundit është se Shtetet e Bashkuara dhe aleatët evropianë gjithmonë e shihnin Serbinë si problemin dhe Kosovën si mike. Kjo nuk është më kështu, apo jo?
Kosova shpesh shihet si një vend që po vonon dhe nuk po ndërmerr hapat e nevojshëm, dhe kjo e ka dëmtuar marrëdhënien e Kosovës me partnerët e saj evropianë dhe amerikanë.
Kosova është një vend i vogël. Është një vend i cenueshëm. Dhe nuk është në interesin e popullit të Kosovës që të izolohet në këtë mënyrë.
Radio Kosova: Zotëri Kupchan, pyetja ime e fundit do të ishte: duke marrë parasysh sfidat aktuale politike dhe institucionale me të cilat po përballemi, marrëdhëniet me Serbinë, shqetësimet për sigurinë rajonale, si dhe mjedisin më të gjerë gjeopolitik, cili mendoni se është skenari më i mundshëm për Kosovën, por edhe për Ballkanin Perëndimor në periudhën e ardhshme?
Charles Kupchan: Do të thosha se, për fat të keq, ende nuk shoh atë që do ta quaja shenja të para të një zhvillimi pozitiv të politikës në rajon, në drejtimin e duhur.
Me sa dimë, Vuçiqi ka shpallur zgjedhje në mënyrë që të mund të kalojë nga posti i presidentit në atë të kryeministrit, dhe pastaj kemi thjesht vazhdim të së njëjtës situatë.
Në Kosovë, kemi zgjedhje. Kryeministri Kurti është kryeministër në detyrë dhe me shumë gjasë do të jetë kryeministri i ardhshëm, por kjo mund të nënkuptojë vazhdimin e së njëjtës politikë.
Po shkojmë drejt zgjedhjeve edhe në Bosnjë-Hercegovinë dhe mund të kemi përsëri të njëjtën situatë.
Prandaj, në këtë pikë, është e vështirë të shohësh dinamikat politike në rajon dhe të thuash: “Gjërat po përmirësohen. Rajoni po shkon në drejtimin e duhur.”
Por kurrë nuk i dihet se kur një vend apo një qeveri do të vendosë të bëjë një hap përpara dhe të përpiqet ta shtyjë rajonin në një drejtim më pozitiv.
Herë pas here, shfaqen liderë që marrin përsipër përgjegjësinë dhe bëjnë hapin e guximshëm, apo jo?
Kjo ndodhi mes Rusisë dhe Shteteve të Bashkuara kur në pushtet ishin Gorbaçovi dhe Regani. Ndodhi edhe mes Izraelit dhe Egjiptit, me Beginin dhe Sadatin.
Herë pas here, liderët bëjnë atë që kërkon guxim. Ata hedhin një hap përpara dhe marrin vendime të vështira, duke bërë kompromise të vështira.
Kjo do të ndodhë edhe në Ballkan. Thjesht nuk e di se kur.
