Nga Vladimir Muçaj:
1944-A ÇLIRIM APO LUFTË PËR PUSHTET?
E VËRTETA HISTORIKE QË SHQIPËRIA ENDE NUK E KA THËNË
Ka ngjarje në historinë e një kombi që nuk mbyllen me përfundimin e luftës. Ato vazhdojnë të jetojnë në kujtesën e shoqërisë, në ndarjet politike, në debatet publike dhe, mbi të gjitha, në mënyrën se si një vend kupton të shkuarën e vet. Shqipëria është një prej këtyre rasteve. Viti 1944 mbetet ende një nga kapitujt më të debatueshëm të historisë sonë, sepse përtej përfundimit të pushtimit nazist, ai shënoi edhe fillimin e një regjimi që do ta mbante vendin të izoluar, të nënshtruar dhe pa liri për gati gjysmë shekulli.
Për dekada me radhë, historia e Luftës Nacionalçlirimtare u shkrua sipas versionit të fitimtarëve. Partia që mori pushtetin përcaktoi jo vetëm drejtimin politik të vendit, por edhe mënyrën se si duhej kujtuar lufta. Heroizmi i partizanëve u kthye në një histori zyrtare, ndërsa kundërshtarët politikë u vendosën në të njëjtën kategori, shpesh pa dalluar përgjegjësitë, qëndrimet dhe veprimtarinë e secilit. Kjo ishte një nga padrejtësitë më të mëdha që iu bë historisë shqiptare: kthimi i saj në pronë të një partie politike.
Askush nuk mund dhe nuk duhet të mohojë luftën e bërë kundër pushtuesve italianë dhe gjermanë. Rezistenca shqiptare pati dëshmorët, sakrificat dhe kontributin e saj. Por njohja e këtij kontributi nuk mund të përdoret si alibi për të mos parë atë që ndodhi njëkohësisht brenda shoqërisë shqiptare. Lufta kundër pushtuesit dhe lufta për marrjen e pushtetit u ndërthurën në mënyrë dramatike. Pikërisht këtu qëndron një nga debatet më të rëndësishme historike: deri ku ishte luftë për çlirim kombëtar dhe ku filloi lufta për instalimin e një rendi të ri komunist?
Tezat e disa prej historianëve mbi periudhën 1943-1945 sjellin në vëmendje një këndvështrim që meriton të diskutohet seriozisht. Sipas tyre, Lëvizja Nacionalçlirimtare, ndonëse ishte një nga forcat kryesore të rezistencës kundër pushtuesve, u vu gjithnjë e më shumë nën kontrollin politik të komunistëve. Në këtë proces, lufta kundër okupatorit u shoqërua me një përpjekje të organizuar për eliminimin e alternativave të tjera politike. Kjo e bën të pamundur që periudha të trajtohet vetëm si një histori heroizmi ushtarak, pa u përballur edhe me dimensionin e saj të konfliktit të brendshëm.
Marrëveshja e Mukjes mbetet një prej momenteve më domethënëse të kësaj historie. Ajo dëshmoi se ekzistonte një mundësi për bashkëpunim ndërmjet forcave nacionalçlirimtare dhe Ballit Kombëtar, mbi një platformë të përbashkët politike dhe kombëtare. Dështimi i saj dhe përshkallëzimi i konfliktit që pasoi përbëjnë një pikë kthese. Nuk mund të thuhet me siguri se një marrëveshje e qëndrueshme do ta kishte ndryshuar përfundimisht fatin e Shqipërisë, por është e drejtë të shtrohet pyetja nëse vendi mund të kishte shmangur një pjesë të gjakderdhjes dhe përçarjes që pasoi.
Një tjetër çështje që kërkon vëmendje është ndikimi jugosllav në zhvillimet politike shqiptare të asaj kohe. Marrëdhëniet ndërmjet drejtuesve komunistë shqiptarë dhe emisarëve të Titos, si dhe lidhjet organizative ndërmjet dy partive komuniste, janë pjesë e dokumentacionit historik që duhet analizuar pa paragjykime. Një Shqipëri që po luftonte për pavarësinë e saj nuk mund ta shkëpusë historinë e asaj periudhe nga interesat dhe projektet politike të Jugosllavisë. Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur flasim për çështjen kombëtare shqiptare, Kosovën dhe fatin e shqiptarëve jashtë kufijve të shtetit.
Por drama më e madhe nisi pas përfundimit të luftës. Fitorja ushtarake e një force politike nuk u pasua nga një proces demokratik, në të cilin të gjitha palët të kishin të drejtën të konkurronin për pushtetin. Përkundrazi, kundërshtarët politikë u përndoqën, u burgosën, u ekzekutuan ose u detyruan të largoheshin nga vendi. U shkatërrua pluralizmi, u godit prona private, u eliminua një pjesë e rëndësishme e elitës intelektuale dhe u vendos një sistem që nuk pranonte asnjë alternativë përballë vetes.
Këtu duhet bërë dallimi thelbësor: një popull mund të fitojë luftën kundër një pushtuesi dhe, megjithatë, të humbasë lirinë e vet politike. Çlirimi nga një pushtim nuk është automatikisht çlirim i shoqërisë. Liria nuk matet vetëm me largimin e ushtrive të huaja, por edhe me të drejtën e qytetarit për të menduar ndryshe, për të zgjedhur, për të pasur pronën e tij dhe për të kundërshtuar pushtetin pa u shpallur armik.
Sot, më shumë se tri dekada pas rënies së komunizmit, Shqipëria duhet të ketë guximin të dalë nga historia e shkruar me urdhër politik. Nuk është fjala për të përmbysur një mit për të ngritur një mit tjetër. Nuk është fjala as për të rehabilituar pa dallim çdo forcë apo individ që veproi gjatë luftës. Historia nuk ka nevojë për heronj të imponuar dhe as për fajtorë të përcaktuar sipas bindjeve politike. Ajo ka nevojë për dokumente, kërkime të pavarura, debat shkencor dhe të vërteta që nuk ndryshojnë sipas interesave të partive.
Nuk mund të ndërtojmë një demokraci të shëndetshme duke mbajtur peng kujtesën historike. As nuk mund të kërkojmë pajtim kombëtar duke shmangur të vërtetat e pakëndshme. Një shoqëri që nuk arrin të bëjë dallimin ndërmjet luftës për çlirim dhe luftës për pushtet, rrezikon të mbetet gjithmonë e ndarë mes kujtimeve të kundërta.
Viti 1944 duhet të dalë nga propaganda dhe të hyjë përfundimisht në histori. Jo për t’ia hequr meritën atyre që luftuan kundër pushtuesve, por për t’u dhënë të drejtën e historisë edhe atyre që u përjashtuan, u persekutuan dhe u heshtën. Sepse historia e Shqipërisë nuk është pronë e “fitimtarëve” të një lufte. Ajo u përket të gjithë shqiptarëve.
