Ish-gjenerali i Ushtrisë së Republikës Srpska (VRS), Ratko Mladić, vdiq më 27 gusht në një burg në Hagë, Holandë. Ai po vuante një dënim me burgim të përjetshëm atje, pasi u shpall fajtor në vitin 2021 nga një vendim përfundimtar i Mekanizmit për Gjykatat Penale Ndërkombëtare (Mekanizmi) – i njohur edhe si Tribunali i Hagës – për gjenocid në Srebrenicë, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve ose zakoneve të luftës gjatë luftës në Bosnjë dhe Hercegovinë, raportoi Deutsche Welle .
Mekanizmi, pasardhësi i Tribunalit Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë (ICTY), njoftoi se Mlladiç vdiq në një njësi paraburgimi në Hagë, ku ai priste një vendim se në cilin vend do të vuante pjesën e mbetur të dënimit të tij. Disa orë pasi u publikua lajmi për vdekjen e Mlladiçit, Ministri serb i Drejtësisë Nenad Vujiç i tha Televizionit Alternativ të Banja Lukës se ish-gjenerali i VRS-së do të varroset me nderimet më të larta shtetërore dhe shtoi se familja e tij do të vendosë për vendin e varrimit.
“Deklarata skandaloze e Ministrit Vujić është një vazhdim logjik i deklaratave të mëparshme, por edhe i aktiviteteve të zyrtarëve serbë dhe qëndrimit të përgjithshëm të shtetit të Serbisë ndaj vendimeve të ICTY-së dhe Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë. Nëse realizohet, ajo nuk do të jetë vetëm pjesë e llogaritjeve parazgjedhore, por një tjetër në një seri provash të politikës zyrtare të kujtesës së Serbisë, e cila nuk bazohet në idealin e së vërtetës, por në relativizimin e krimeve”, tha për DW
Olga Manojloviq Pintar , bashkëpunëtore e lartë kërkimore në Institutin për Historinë e Kohëve të Fundit të Serbisë.
“Çimentimi” i rolit të Serbisë
Vujiç tha gjithashtu se Serbia pret informacion nga Mekanizmi se çfarë duhet bërë për të marrë trupin e Mladiçit. “Ne jemi të gatshëm, nëse thonë se do të vijmë nesër në mëngjes, të jemi në Hagë dhe të marrim trupin e gjeneral Mladiçit”, theksoi Vujiç.
Avokati Mihailo Pavloviq beson se me deklarata të tilla Serbia dëshiron të “çimentojë rolin e saj në gjenocidin e kryer në Srebrenicë”: “Fakti që Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë vendosi që Serbia nuk kreu ose ishte bashkëpunëtore në gjenocidin në Srebrenicë (megjithëse vendosi gjithashtu që Serbia nuk e parandaloi gjenocidin në Srebrenicë në vitin 1995) duket se nuk është e mjaftueshme për përfaqësuesit e autoriteteve në Serbi. Është e vështirë të heqësh qafe përshtypjen se po bëjmë çmos që të marrim ende një rol në krimin më të rëndë të mundshëm të kryer në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore”, thekson Pavlović, i cili është gjithashtu ekspert ligjor për çështjet e krimeve të luftës.
Ai shton se duke marrë trupin dhe duke varrosur kriminelin e dënuar të luftës me nderimet më të larta ushtarake, Serbia “po e vendos veten hapur në anën e errët të historisë, pa qëllimin për t’u përballur me të keqen që u krye në territorin e ish-Jugosllavisë”.
“Me lëvizje të tilla, po bëhet një përpjekje për të përforcuar narrativën e krijuar tashmë në publikun serb për Serbinë si viktima e vetme ose më e madhja e këtyre luftërave dhe padrejtësisë që preku vetëm popullin serb, në mënyrë që publiku në thelb të mos ketë kurrë mundësinë të shohë objektivisht rolin e Serbisë në këto luftëra dhe krimet e kryera nga anëtarë individualë të këtij kombi”, thekson Pavlović.
Autoritetet në Serbi – “duke injoruar vendimet”
Komisioni Evropian (KE) reagoi ndaj deklaratës së Vujić dhe njoftoi për Radion Evropa e Lirë se, në rast se Mladić varroset në Serbi, “u takon autoriteteve serbe të konfirmojnë rolin e mundshëm që mund të luajnë në organizimin ose varrimin e Ratko Mladiq”. KE shtoi se glorifikimi i kriminelëve të luftës “bie ndesh me vlerat më themelore evropiane dhe se nuk ka vend as në BE dhe as në vendet që janë kandidate për anëtarësim në BE”, njoftoi Deutsche Welle .
Të premten (28 gusht), Aleksandar Vuçiç bëri një deklaratë pak më të matur se Vujiç, por ai nuk e dënoi dhe as nuk u distancua nga njoftimi i ministrit se Mladiç do të varrosej me nderime të plota ushtarake. Ai e dënoi, siç tha ai, Hagën sepse donte “vdekjen e Mladiçit pas hekurave”.
“Ata nuk donin ta lejonin gjeneralin të vdiste në Serbi, të vdiste aty ku donte, kjo është sjellje anti-civilizuese, sjellje pa precedent dhe pa justifikim”, tha Vuçiç gjatë një vizite në Osečina.
Gjykata në Hagë, sipas mendimit të Ministrit të Brendshëm Ivica Daçiq , tregoi anën e saj, siç deklaroi ai në Instagram, anti-qytetëruese, sepse hodhi poshtë kërkesën që Mladiçi të kalonte ditët e tij të fundit në Serbi.
Manojloviq Pintar thekson se “për vite me radhë, shtyllat kryesore të regjimit në Serbi kanë qenë injorimi dhe dhënia e kuptimit të vendimeve të provuara për krime lufte, glorifikimi i kriminelëve të luftës, mungesa e empatisë për viktimat e kombeve dhe feve të tjera, si dhe mohimi i gjenocidit në Srebrenicë dhe disfata e plotë ushtarake dhe politike në të gjitha luftërat që Serbia filloi dhe udhëhoqi në vitet nëntëdhjetë”.
“Varrimi i një krimineli të dënuar lufte me nderime shtetërore do të jetë një tjetër provë e politikës së pabesë ndaj fqinjëve, e cila është një burim i vazhdueshëm tensioni në rajon, por edhe i manipulimit dhe mashtrimit të planifikuar të qytetarëve të Serbisë. Ne të gjithë e dimë se vlerat shoqërore, dhe një shtet ligjor dhe përgjegjës, nuk mund të ndërtohen mbi gënjeshtra, veçanërisht mbi gënjeshtra të tilla monstruoze”, thotë Manojlović Pintar.
Opozita – kriminele për disa, hero për të tjerë
Partitë opozitare reaguan gjithashtu ndaj vdekjes së Ratko Mladiq-it; midis tyre Partia e Lirisë dhe Drejtësisë, e cila theksoi se “askush që ka kryer një krim nuk mund të jetë një model për brezat e ardhshëm”. Partia Demokratike deklaroi se vdekja e një individi “nuk mund të fshijë përgjegjësinë për krimet e kryera”, ndërsa Fronti i Gjelbër-i i Majtë tha se “mbetet një detyrim për të mos harruar ose relativizuar kurrë të vërtetën rreth gjenocidit në Srebrenicë dhe krimeve të tjera të luftës”, raportoi Deutsche Welle .
Kryetari i Partisë së Re Demokratike të Serbisë, Millosh Jovanoviq, deklaroi se Mlladiqi udhëhoqi luftën për lirinë e popullit serb, ndërsa për lëvizjen “Ne – Fuqia e Popullit”, Mlladiqi është hero i “Luftës për Mbrojtjen e Atdheut”.
Nëntë vjet gjyq
Ratko Mladiq u arrestua në Serbi në vitin 2011 pas 15 vitesh në arrati. Gjykimi i tij para ICTY-së filloi në vitin 2012. Në vendimin e shkallës së parë, bazuar në 9,914 prova materiale të pranuara dhe dëshminë e 591 dëshmitarëve, Mladiç u dënua për gjenocid në Srebrenicë, përndjekje dhe vrasje në komunat në të gjithë Bosnjën dhe Hercegovinën, si dhe për terrorizim dhe vrasje të civilëve në Sarajevë. Dhoma e Apelit e Mekanizmit i la në fuqi vendimet në vitin 2021.
Nëse Mlladiq do të varrosej me nderimet më të larta shtetërore, a mund të mbahej Serbia ligjërisht përgjegjëse, duke pasur parasysh rëndësinë e krimeve për të cilat ai u dënua?
«Nuk jam i sigurt nëse do të kishte një lloj mbështetjeje për një çështje gjyqësore, por do të krijonte hapësirë për viktimat, ose më saktë anëtarët e familjeve të tyre, që potencialisht të nisin procedura kundër Serbisë për hapat që po ndërmerr Serbia të cilët në thelb lavdërojnë një kriminel lufte», thotë Pavloviq. Ai shpjegon se në atë rast, do të ishte një shkelje e së drejtës për jetë dhe ndalimi i diskriminimit në lidhje me këtë lloj shkeljeje.
“Përshtypja ime është se për Serbinë, në këtë moment, kjo nuk do të kishte shumë rëndësi, sepse dëshira për të zënë një karrige në korridorin e errët të historisë së viteve 1990 është më e fortë se çdo pasojë tjetër që populli serb mund të përjetojë nga një vendim i tillë nga autoritetet e tij”, përfundoi Pavloviq për DW.
