Ndihma e ndërsjellë. Dushan Spasojeviq, profesor në Fakultetin e Shkencave Politike në Beograd, sheh lidhjet politike midis Milorad Dodik dhe Aleksandar Vuçiç para zgjedhjeve në Bosnjë dhe Hercegovinë (BiH) dhe Serbi në tetor 2026.
Dodik, ish-president i entitetit të Republika Srpska (RS) të Bosnjës dhe Hercegovinës, i ndalohet të kandidojë për poste publike, ndërsa Aleksandar Vuçiç njofton dorëheqjen e tij nga posti i Presidentit të Serbisë tetë muaj para përfundimit të mandatit të tij, në mënyrë që të mund të kandidojë për Kryeministër.
“Mendoj se për këto zgjedhje, nga perspektiva e Partisë Progresive Serbe (SNS), ajo që Dodiku mund t’i ofrojë atij (Vuçiçit) do të jetë mjaft e rëndësishme. Dhe përmes një numri të caktuar votash që do të vijnë nga Republika Srpska nga qytetarët që kanë shtetësi serbe dhe të drejtën e votës, por supozoj edhe përmes këmbënguljes në çështjet kombëtare që ndoshta mund të jenë të rëndësishme për Vuçiçin si një lloj argumenti shtesë, një lloj sfide për aktorë të tjerë”, thotë Spasojeviç në një intervistë me “Insight” të Radios Evropa e Lirë.
A mund të mbështetet Vuçiq vetëm te Dodik?
Ivana Mariç, një analiste politike nga Sarajeva, shton se Vuçiq po luan një “kartë të sigurt” në BiH.
Ai shpjegon se është gabim të përqendrohet vëmendja vetëm te Dodiku, i cili u shkarkua nga pozicioni drejtues i entitetit me një vendim gjykate në gusht 2025, dhe gjithashtu iu ndalua të mbante funksione publike për gjashtë vjet, i pari prej të cilëve skadoi.
Megjithatë, ai mbeti një figurë kryesore politike në RS si udhëheqës i SNSD-së (Bashkimi i Social Demokratëve të Pavarur) në pushtet. Megjithatë, që kur dy vjet më parë anëtari i atëhershëm i opozitës Draško Stanivuković u bë kryetar bashkie i Banja Lukës, Dodik duhet të llogarisë edhe në atë konkurrencë.
“Kjo është arsyeja pse Vuçiç nuk luan vetëm me një lojtar, por me një marrëdhënie shumë të dukshme më të ngushtë me Draško Stanivuković, të cilin e pamë edhe në funeralin e Ratko Mladić. Atje ai e lavdëroi Mladićin në një mënyrë tjetër, duke kryer një vepër penale sipas ligjit të BiH, ndërsa të tjerë si SDS (Partia Demokratike Serbe) ishin shumë më të kujdesshëm”, thotë Marić, duke përfunduar se Stanivuković “ndiqte gjurmët” e Dodikut, i cili gjithashtu e filloi karrierën e tij me thirrje për pajtim.
Sa i përket SDS-së, kandidati i partisë, Branko Blanuša, u mund me rreth 11,000 vota, ose rreth 2.75 përqind, në zgjedhjet e jashtëzakonshme për president të RS-së. Po flasim për një parti në themelimin e së cilës një nga rolet kryesore luajti i dënuari për krime lufte Radovan Karaxhiç, por që kundërshton forcat e Dodikut me një qasje më të matur ndaj çështjeve kombëtare.
Në Serbi, Aleksandar Vuçiç do të përballet me një kundërshtar politik i cili ka ndërtuar pak a shumë me sukses imazhin e tij duke shmangur temat e së kaluarës dhe çështjen e pashmangshme të lidhur me këtë të përgjegjësisë së Serbisë për luftën në Bosnjë dhe Hercegovinë.
Duke shmangur këto tema dhe duke këmbëngulur në ato që lidhen me korrupsionin në vend, lëvizja studentore është rritur në një forcë që rivalizon qeverinë.
Pse lëvizja studentore i shmanget së kaluarës dhe udhëheqësve?
Lista zgjedhore e studentëve u publikua pothuajse në të njëjtën kohë me shpalljen e zgjedhjeve, domethënë, gjashtëmbëdhjetë muaj pasi studentët në protestën e tyre i shtuan edhe atë për shpalljen e zgjedhjeve të jashtëzakonshme kërkesave të tyre për sqarimin e rrethanave të vdekjes së gjashtëmbëdhjetë personave për shkak të shembjes së një pjese të çatisë në Stacionin Hekurudhor në Novi Sad.
Lista e tyre nuk përfshin disa nga emrat që kanë ngjallur polemika, por edhe shpresë, në bllokun kundërshtar të qeverisë, gjatë një viti e gjysmë të kaluar të shënuar nga një valë protestash.
Profesori Milo Lompar, fjalimi i të cilit në një protestë të madhe në qershor 2025 në Beograd ndezi diskutime nëse lëvizja studentore ka shkuar djathtas, mund të klasifikohet si i pari.
Por rektori i Universitetit të Beogradit Vladan Đokić, një person i shquar në rezistencën ndaj lëvizjeve të ndërmarra nga qeveria drejt universitetit rebel, gjithashtu nuk është aty, i sfiduar dhe i shënjestruar ashpër nga mediat miqësore me qeverinë.
Mbajtësi i listës së studentëve është Ilija Srdović, një kardiolog nga Novi Sadi, deri më tani një fytyrë më pak e njohur e protestës, ashtu siç nuk ka shumë emra të njohur në vetë listën. Siç ndodhi gjatë protestave, ata në fakt po shkojnë në zgjedhje pa një udhëheqës.
“Duket se studentët do të përpiqen të nxjerrin një lloj avantazhi nga kjo dhe se në mungesë të personaliteteve të forta që do të njiheshin publikisht, ata do të ofrojnë një koncept, një ide dhe atë që u ka sjellë atyre mbështetjen e qytetarëve deri më tani”, vlerëson Spasojević, duke shtuar se Serbia po përballet, për herë të parë pas një kohe të gjatë, me zgjedhje vërtet konkurruese.
Pse studentët nuk mund të zgjedhin më se për çfarë të flasin?
Lëvizja, e themeluar mbi kërkesat për sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit, kryesisht la jashtë fokusit të saj çështjet e vështira të politikës serbe: marrëdhënien me Kosovën, të kaluarën, gjenocidin në Srebrenicë dhe kriminelët e luftës.
“Tani, gjatë fushatës, ata ndoshta do të duhet t’u përgjigjen më qartë si grackave ashtu edhe pyetjeve të vështira, të cilat përfshijnë qëndrimin ndaj Kosovës dhe qëndrimin ndaj Bashkimit Evropian. Kështu, për shembull, studentët shënuan shumë qartë të gjitha datat e vuajtjeve të popullit serb, për shembull, përvjetorin e ‘Stuhisë’ (operacioni ushtarak kroat nga viti 1995) ose të ngjashme, por në parim ata heshtën për Srebrenicën, ashtu siç heshtën për funeralin e Ratko Mladić. Tani mund ta interpretoni se për një milion mendoj se çështja e funeralit të Ratko Mladić, për shembull, është thjesht ikje nga një temë e ndjeshme në një situatë të kontrolluar kur e dimë se do të ketë zgjedhje”, thotë Spasojević.
Funerali i Ratko Mladić-it, si dhe nderimet shtetërore dhe ushtarake që iu dhanë atij të dënuari për krime lufte të kryera gjatë luftës në BiH, në kohën kur ai drejtonte Ushtrinë e Republika Srpska-s, u imponua si temë kryesore pikërisht në momentin kur u shpallën zgjedhjet në të dy vendet.
Ratko Mladić dhe zgjedhjet në Bosnjë dhe Hercegovinë
“Në një farë mënyre, funerali i Mlladiçit nuk mund të kishte ardhur në një kohë më të mirë për disa kandidatë, për të profilizuar veten, për të pozicionuar veten dhe për të treguar reagimet e tyre”, thotë Kurt Bassuener, nga organizata e pavarur e mendimit, Këshilli për Politikat e Demokratizimit.
“Pra, për shembull, keni Ministrin e Punëve të Jashtme të Bosnjës dhe Hercegovinës, Elmedin Konaković, i cili mori një sërë masash. Dhe sigurisht, Milorad Dodik ishte në funeral, por edhe shumica e përfaqësuesve të opozitës nga RS. Pra, është e pashmangshme që kjo të jetë një temë gjatë gjithë fushatës, veçanërisht në një mjedis ku ka një përçarje transatlantike që reflektohet, ndër të tjera, në mosmarrëveshjen për pasardhësin e përfaqësuesit të lartë. Do të ishte një temë në rrethana normale, por rrethanat janë gjithçka përveç normales”, thotë Basener.
“Ky lloj retorike është standard në vendin tonë. Sigurisht, ndihet se vija e demarkacionit midis Republikës Srpska dhe Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës është thelluar, se kjo ka sjellë njëfarë mosmarrëveshjeje shtesë midis popujve”, beson Ivana Marić.
“Megjithatë, këtë herë, nuk u krijua atmosfera e luftës, e konfliktit të mundshëm, por vetëm një divergjencë pikëpamjesh – kush është në favor të mbështetjes së kriminelëve të luftës të dënuar dhe kush jo. Kjo është diçka me të cilën jemi mësuar dhe që është shumë më e butë se ajo që kishim para zgjedhjeve të fundit, kur njerëzit në masë pyetën nëse do të kishte luftë, nëse duhet të investonin, nëse duhet të tërhiqnin para nga llogaritë e tyre”, nënvizoi ky i intervistuar.
A është klima në BiH “më e shëndetshme” sesa në Serbi?
Pavarësisht peshës së temave që dominojnë BiH-në, Marić beson se është kështu.
Ai e sheh këtë në kritikën e hapur politike dhe në një jetë politike më pluraliste sesa në shtetin fqinj, ku, thuhet, një opozitë e fortë u kristalizua me shfaqjen e lëvizjes studentore, në krahasim me opozitën partiake e cila, nën sundimin e Aleksandar Vuçiç, po shkonte drejt margjinalizimit të plotë.
Mos më keqkuptoni, nuk mendoj se BiH ka një situatë të shkëlqyer. Jemi larg një shoqërie të zhvilluar demokratike, por nuk kemi një situatë të dominuar nga një forcë, një udhëheqës. Ndoshta situata më e ngjashme me Serbinë është në elektoratin kroat, ku me ndihmën e Željko Komšić, një kandidat për Presidencën, HDZ (Bashkimi Demokratik Kroat) BiH arriti të homogjenizojë elektoratin kroat, në mënyrë që mezi të kemi ndonjë opozitë. Dhe kjo është ndoshta situata më e ngjashme me atë në Serbi”, përfundon ai. Marić.
Željko Komšić fitoi katër herë zgjedhjet për anëtarin kroat të Presidencës së BiH-së. Në entitetin e Federatës së BiH-së, çdo votues mund të votojë për një anëtar boshnjak ose kroat të Presidencës, pavarësisht nga kombësia e tij. Fitorja e tij u fitua kryesisht nga votat e zonave ku boshnjakët janë popullsia shumicë.
Çfarë ka ndryshuar me Zheljko Komshiqin?
Ky mbetet një shembull i izoluar në Bosnjë dhe Hercegovinë. Në zgjedhjet e tetorit, për shkak të kufizimit kushtetues në dy mandate të njëpasnjëshme, ai nuk mund të kandidojë. Shembulli i tij pati edhe një kundërefekt në formën e homogjenizimit të elektoratit kroat, nënvizon Marić:
“Elektorati i tij është boshnjak, jo sepse ai është qytetar, si dikush që ata e shohin si një person që do të përfaqësojë mirë interesat e qytetarëve, por për t’ua hequr këtë të drejtë kroatëve. Dhe kjo është ajo që e ndihmoi Dragan Čović-in dhe HDZ-në të homogjenizonin elektoratin kroat në historinë se të tjerët i zgjedhin përfaqësuesit e tyre dhe për këtë arsye të gjithë duhet të qëndrojnë së bashku, përndryshe do të mbivotohen. Dhe ja ku është, tashmë njëzet vjet. Željko Komšić duhet të kishte qenë një shembull i dikujt që do të përfaqësojë interesat e të gjithë qytetarëve, por ai nuk përfaqësoi interesat e askujt”, përfundon Marić.
Nacionalizmi si fat
Në Bosnjë dhe Hercegovinë, “nacionalizmi është i ngulitur në vetë sistemin”, thotë Kurt Basener, duke shtuar se kjo duhet të shpjegojë pse ndryshimet janë të vështira për t’u arritur:
“Teorikisht është e mundur, por ndoshta do të duhej që disa nga këto personalitete të përjetonin praktikisht një transplantim personaliteti që kjo të ndodhte. Do të thoja se nacionalizmi ekstrem ishte i integruar në sistem që nga fillimi.”
“Nëse ka një ndryshim qeverie në Serbi, do të jetë shumë më e lehtë për ne (në Bosnjë dhe Hercegovinë), sepse, për fat të keq, jemi nën ndikimin e madh si të Serbisë ashtu edhe të Kroacisë. Në Kroaci, situata është qetësuar shumë pas disa ndryshimeve të personelit, kështu që nuk kemi më aq shumë abuzim ndaj Bosnjës dhe Hercegovinës. Megjithatë, nga ana serbe, ende kemi”, beson Ivana Marić, duke mos e fshehur shpresën e saj personale se aktorët kryesorë politikë në të dy vendet do të kalojnë në opozitë.
Nuk e përjashton as Aleksandar Vuçiqin në Serbi.
«Nuk mund ta imagjinoj, me të vërtetë», përfundon Spasojeviç. «Mendoj se nëse ai humbet pushtetin, nuk do ta vëzhgojmë, dhe ndoshta as partinë e tij, por le të presim edhe pak», thotë ky bashkëbisedues.
