Kryetarja e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi Sonja Biserko (Foto: FENA)
13 minutaRuajNdaj
Presidentja e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, Sonja Biserko, foli për Fena-n rreth fitores zgjedhore të Listës së Studentëve dhe pasojave të mundshme për Serbinë dhe rajonin.
Fitorja zgjedhore e Listës Studentore në Serbi përfaqëson rezultatin e pothuajse dy viteve të luftës nga një brez që ka treguar këmbëngulje, organizim dhe aftësi të jashtëzakonshme për të mobilizuar shoqërinë, por fushëveprimi i vërtetë i ndryshimit politik do të varet nëse qeveria e re do të ketë sukses në vendosjen e sundimit të ligjit, reformimin e institucioneve dhe thyerjen e modeleve të mëparshme të qeverisjes shtetërore.
Biserko beson se lëvizja studentore ka hapur mundësinë që fokusi politik i Serbisë të zhvendoset më në fund nga çështjet e ambicieve territoriale në ndërtimin e një shteti funksional, gjë që mund të kontribuojë gjithashtu në qetësimin e marrëdhënieve në rajon, veçanërisht me Bosnjën dhe Hercegovinën.
Duke analizuar rezultatet e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare të mbajtura më 25 tetor, Biserko theksoi në një intervistë me Fena se lëvizja studentore nuk lindi papritur, por përkundrazi përfaqëson kulmin e pakënaqësisë së gjatë të qytetarëve dhe një sërë protestash që i paraprinë periudhës së fundit dyvjeçare të mobilizimit shoqëror.
Sipas saj, ajo që e bënte lëvizjen studentore të ndryshme nga protestat e mëparshme ishte mënyra inovative e organizimit, këmbëngulja e pjesëmarrësve të saj dhe aftësia për të përhapur pakënaqësinë politike përtej zonave të mëdha urbane.
Biserko tha se ky është një brez që bëri sakrifica të rëndësishme gjatë luftës politike.
“Ky është një brez që sakrifikoi veten, sakrifikoi një vit shkollor, duroi për dy vjet dhe tregoi një nivel të lartë këmbënguljeje dhe organizimi. Nuk e kemi parë këtë në këtë formë më parë, jo vetëm në Serbi, por edhe më gjerë”, tha Biserko.
Ajo theksoi se në momente të caktuara, filluan të lindnin dyshime rreth arritjeve të vërteta të lëvizjes studentore, ose më saktë, u ngrit pyetja nëse protestat ishin bërë thjesht një lloj manifestimi i pakënaqësisë pa aftësinë për të prodhuar ndryshime konkrete politike.
Megjithatë, ai beson se studentët treguan përmes veprimeve të tyre se qëllimi i tyre nuk ishte vetëm të ndryshonin qeverinë, por edhe të krijonin kushte për të ardhmen e tyre në Serbi.
Ai e konsideron një angazhim të tillë veçanërisht të rëndësishëm në një shoqëri që prej vitesh përballet me largimin e të rinjve dhe humbjen e një popullsie të arsimuar, pra të brezave që duhet të përfaqësojnë bartësit e zhvillimit të saj të ardhshëm.
Biserko theksoi se kjo gjeneratë e ka lidhur të ardhmen e saj me Serbinë pavarësisht trendit të largimit të të rinjve.
“Ky brez po ndërtonte të ardhmen e tij këtu, në vetë Serbinë, duke pasur parasysh trendin e largimit të njerëzve, veçanërisht të rinjve, në numër të madh. Kjo do të thotë se potenciali që duhet të ndërtonte Serbinë po humbet. Ky është një lajm shumë i rëndësishëm”, theksoi ajo.
Ai e konsideron një nga faktorët kryesorë të suksesit zgjedhor aftësinë e studentëve për të mobilizuar pothuajse të gjitha shtresat shoqërore, përfshirë popullsinë e qyteteve të vogla dhe zonave rurale, të cilat tradicionalisht kanë përfaqësuar një fortesë të rëndësishme elektorale për Aleksandar Vuçiçin.
Biserko kujtoi se gjatë protestave, studentët vizituan fshatra dhe komunitete më të vogla, folën drejtpërdrejt me qytetarët dhe kështu përhapën mbështetje përtej zonave ku ndjenjat opozitare kishin qenë më të theksuara më parë.
Sipas saj, ishte kjo qasje që i mundësoi lëvizjes të përhapej përtej qyteteve të mëdha.
“Ata arritën të mobilizonin të gjithë shoqërinë. Ata shkuan nga fshati në fshat, nga qytete më të vogla në qytete më të vogla dhe arritën ta ngrinin lart fshatin, i cili ishte baza elektorale e Aleksandar Vuçiçit. Disa analistë besojnë se ishte fshati ai që vendosi zgjedhjet”, deklaroi ajo.
Studentë pa udhëheqës, me një axhendë të kufizuar
Sipas saj, një arsye e rëndësishme pse Lista e Studentëve arriti të ruante unitetin është fakti se ajo i kufizoi aktivitetet e saj në një sërë problemesh të brendshme të Serbisë relativisht të përcaktuara qartë, duke shmangur çështjet ideologjike dhe të politikës së jashtme rreth të cilave ka përçarje të thella.
Studentët, siç shpjegoi ajo, këmbëngulën kryesisht në sundimin e ligjit, luftën kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, funksionalitetin e institucioneve dhe transparencën e punës së organeve shtetërore.
Në të njëjtën kohë, ata shmangën profilizimin e qartë të udhëheqësve individualë, gjë që, sipas saj, ia vështirësoi qeverisë në atë kohë dobësimin e lëvizjes duke ushtruar presion mbi përfaqësuesit e saj më të shquar.
Biserko shpjegoi se studentët nuk folën hapur për tema që mund të hapnin përçarje më të thella brenda lëvizjes.
“Ata ende nuk kanë komentuar për çështjet e politikës së jashtme, të kaluarën dhe orientimin gjeopolitik të Serbisë. Ata janë përqendruar kryesisht te Serbia, te sundimi i ligjit, korrupsioni, krimi, institucionet funksionale dhe transparenca. Kjo axhendë e kufizuar në fakt ka ruajtur unitetin e lëvizjes”, shpjegoi Biserko për Fena.
Ai beson se mungesa e udhëheqësve individualë ishte një nga avantazhet më të mëdha organizative të lëvizjes studentore, sepse autoritetet nuk kishin personalitete të identifikuara qartë ndaj të cilëve të drejtonin fushata diskreditimi, presioni apo shantazhi.
Sipas vlerësimit të saj, regjimi i mëparshëm dështoi të gjente një përgjigje efektive ndaj një modeli të tillë organizimi, prandaj përpjekjet për të diskredituar lëvizjen në tërësi dështuan të arrinin rezultatet e pritura.
Megjithatë, Biserko paralajmëron se pas fitores në zgjedhje, studentët do të përballen me sfida krejtësisht të ndryshme, kryesisht me formimin e një qeverie, përzgjedhjen e personelit dhe marrjen e vendimeve për çështje që i kanë shmangur me vetëdije deri më tani.
Ajo vuri në dukje se Lista e Studentëve përfshin një numër të konsiderueshëm ekspertësh dhe përfaqësuesish të komunitetit akademik që zotërojnë njohuritë dhe aftësitë e nevojshme për të kryer funksione publike, por se mbetet për t’u parë se si do të organizohet procesi i formimit të qeverisë.
Duke folur për potencialin e personelit të listës, Biserko tha se ka ekspertë që mund të marrin pozicione publike.
“Ka shumë ekspertë në listë, akademikë që kanë aftësi të caktuara. Ka potencial atje. Tani pyetja është se kush do të hyjë në qeveri, kush do të vendosë për të dhe si do të organizohet gjithçka. Ata kanë treguar shumë inovacion deri më tani, kështu që pres që ta tregojnë edhe në këtë”, tha ajo.
Pikërisht pas formimit të qeverisë, beson ai, çështjet që deri më tani janë lënë në plan të dytë do të dalin në axhendë, duke përfshirë marrëdhënien me të kaluarën e luftës, Rusinë, Bashkimin Evropian, Kosovën dhe politikat rajonale.
Biserko pret që atëherë të ketë diferencim më të qartë politik dhe ideologjik brenda lëvizjes studentore, e cila bashkon njerëz me orientime të ndryshme.
Megjithatë, ai beson se hapësira për vazhdimin e politikave aktuale rajonale të Serbisë është e kufizuar nga mjedisi i saj ndërkombëtar, pasi është një vend i rrethuar nga vende që janë anëtare të Bashkimit Evropian ose që aspirojnë integrimin evropian.
Në këtë kontekst, ai thekson se brezi i ri i aktorëve politikë mund të hapë një pyetje të ndryshme rreth të ardhmes së Serbisë, e cila nuk do të bazohet në ambiciet territoriale, por në cilësinë e shtetit dhe jetën e qytetarëve të saj.
Biserko tha se fokusi duhet të jetë në atë se çfarë lloj Serbie duhet të jetë.
“Mendoj se fokusi do të jetë se si do të jetë Serbia, çfarë u nevojitet atyre. Shpresoj që arsyeja të mbizotërojë dhe pyetja se çfarë lloj Serbie, jo sa e madhe”, tha Biserko.
Sipas saj, lëvizja studentore ka pothuajse dy vjet që po kalon nëpër procesin e vet të pjekurisë politike, i cili do të vazhdojë edhe pas hyrjes së përfaqësuesve të saj në institucione.
Ai nuk e përjashton mundësinë që me kalimin e kohës nga lëvizja të dalin parti të reja politike dhe që disa nga përfaqësuesit e saj të mund të dalin si udhëheqës politikë të ardhshëm.
Në të njëjtën kohë, ai beson se një kuptim i ndryshëm brez pas brezi i shoqërisë dhe aktivitetit politik mund të njihet tashmë midis studentëve.
Biserko vlerësoi se kjo është një brez dixhital që ka njohuritë dhe modelet e veta politike.
“Ky është një brez dixhital që ka njohuritë e veta për të cilat mund të mos dimë shumë. Ata janë konservatorë, janë gjithashtu kombëtarë, kjo nuk është në diskutim. Por brezat e rinj në të gjithë rajonin janë të orientuar drejt kombit dhe konservatorë në shumë çështje”, vlerësoi ajo.
Megjithatë, ai paralajmëron se Serbia historikisht është karakterizuar nga ambiciet politike territoriale, prandaj mbetet të shihet se cilat prioritete do të vendosë brezi i ri i politikanëve kur të kenë mundësinë të marrin vendime.
Dodik dhe Republika Srpska pas ndryshimit të qeverisë në Beograd
Duke folur për pasojat e mundshme të ndryshimit të qeverisë në Bosnje dhe Hercegovinë, Biserko vlerësoi se trazirat politike në Beograd mund të çojnë në një dobësim të lidhjeve aktuale politike dhe financiare midis autoriteteve serbe dhe udhëheqjes politike të Republikës Srpska.
Sipas mendimit të saj, marrëdhënia e mëparshme e Beogradit me RS u shënua nga ndikimi i fortë politik dhe financiar i Serbisë, ku lidhja midis Aleksandar Vuçiç dhe udhëheqësit të SNSD-së Milorad Dodik luajti një rol veçanërisht të rëndësishëm.
Biserko beson se mbështetja e Serbisë luajti një rol kyç në ruajtjen e modelit aktual politik në Republikën Srpska dhe se një ndryshim i qeverisë në Beograd mund ta dobësonte një marrëdhënie të tillë.
Duke folur për marrëdhënien midis Dodikut dhe ish-udhëheqjes politike të Serbisë, Biserko tha se pret që ajo të dobësohet.
“Lidhja midis Dodikut dhe udhëheqësve në Serbi, dhe tani konkretisht Vuçiçit, ishte shumë e dukshme. Mendoj se kjo do të dobësohet tani dhe do të shohim se si do të zhvillohet më tej”, tha ajo.
Ai thekson se lidhjet politike me Beogradin mbeten jashtëzakonisht të rëndësishme për Dodikun, pavarësisht se kush mban pushtetin në Serbi, prandaj ai pret që ai të përpiqet të krijojë marrëdhënie të ngushta me strukturat e reja politike.
Biserko theksoi se Dodik do të përpiqet të pozicionohet në rrethanat e reja, por se pret ndryshime në ato marrëdhënie.
“Lidhja me Beogradin është e rëndësishme për Dodikun, pavarësisht se kush është në pushtet, dhe ai do të përpiqet të ripozicionohet atje ose të ofrojë shërbimet e tij. Por ky është një kontekst i ri në të cilin këto lidhje ende nuk janë krijuar. A do të jenë të njëjtat siç ishin apo do të ndryshohen, mendoj se do të ndryshohen”, theksoi ajo.
Ajo shprehu gjithashtu shqetësim në lidhje me reagimet e mundshme nga aktorët politikë në Republikën Srpska që kundërshtojnë ndryshimet në Serbi, duke theksuar se zhvillimi i marrëdhënieve të reja do të varet nga sjellja e strukturave të ndryshme politike.
Qetësimi i marrëdhënieve në rajon
Biserko ende pret që një ndryshim i qeverisë në Serbi mund të kontribuojë në qetësimin e marrëdhënieve me Bosnjën dhe Hercegovinën, Malin e Zi dhe Kosovën, kryesisht përmes braktisjes së praktikës së instrumentalizimit politik të popullsisë serbe në rajon.
Sipas vlerësimit të saj, qeveria e mëparshme e përdori pozicionin e serbëve në vendet fqinje si instrument për të arritur ndikim politik, ndërsa ajo pret një qasje të ndryshme nga brezi i ri i politikanëve.
Ajo theksoi se reagimet e para nga rajoni ndaj fitores zgjedhore të lëvizjes studentore ishin pozitive, veçanërisht në marrëdhëniet midis Kroacisë dhe Serbisë.
Sipas saj, deklaratat pozitive për lëvizjen studentore dhe ndryshimet në Serbi kanë kontribuar tashmë në njëfarë qetësimi të atmosferës politike në rrugën Zagreb-Beograd.
Megjithatë, ai paralajmëron se ndikimi pozitiv rajonal i fitores zgjedhore nuk do të jetë i mjaftueshëm nëse qeveria e re nuk është në gjendje të zbatojë reforma të thella të brendshme.
Sfidat pas fitores: shërbimet e sigurisë, krimi dhe korrupsioni
Si një nga treguesit më të rëndësishëm të ndryshimit të vërtetë politik në Serbi, ajo veçoi vendosjen e sundimit të ligjit, reformën e institucioneve shtetërore dhe vendosjen e shërbimeve të sigurisë nën kontroll demokratik.
Sipas saj, aparati i sigurisë i Serbisë nuk i është nënshtruar reformave të nevojshme dhe ka ruajtur një ndikim të rëndësishëm në jetën politike të vendit për dekada të tëra.
Biserko i tha Fena-s se vendosja e rendit në Serbi dhe sundimi i ligjit përfshin edhe kontrollin e shërbimeve të sigurisë.
“Prioriteti që kanë përpara tyre, dhe të cilin vetë e përcaktojnë si të tillë, është vendosja e rendit në vetë Serbinë dhe sundimi i ligjit. Kjo do të thotë rregullimi i institucioneve dhe vënia nën kontroll e shërbimeve të sigurisë, sepse ato nuk janë reformuar dhe kanë luajtur një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm në jetën politike të Serbisë, veçanërisht gjatë epokës së Vuçiçit”, tha ajo për Fena.
Ai e konsideron përballjen me krimin e organizuar dhe korrupsionin, të cilët sipas tij kanë pasur një ndikim të fortë në institucionet shtetërore gjatë periudhës së mëparshme, si një sfidë veçanërisht serioze.
Biserko vlerësoi se ky është një proces kompleks që kërkon kapacitet institucional, vendosmëri politike dhe punë afatgjatë, prandaj brezi i ri përballet me një detyrë jashtëzakonisht të vështirë.
Si shembull, ajo përmendi përvojën e Italisë në përballjen me strukturat mafioze, duke theksuar se një kompleksitet i ngjashëm mund të pritet në Serbi, ku, sipas saj, ka pasur një lidhje të thellë midis aparatit shtetëror dhe krimit të organizuar.
Ajo kujtoi se humbja zgjedhore e qeverisë së mëparshme nuk do të thotë automatikisht zhdukjen e rrjeteve politike, institucionale dhe ekonomike që u zhvilluan gjatë sundimit të Vuçiçit.
Ai beson se sjellja e njerëzve nga mjedisi i tij i ngushtë, si dhe përfaqësuesve të qarqeve të biznesit që kanë përfituar nga afërsia me autoritetet në vitet e kaluara, do të jetë veçanërisht e rëndësishme.
Ajo deklaroi se Klubi i Biznesmenëve e ka mirëpritur tashmë fitoren e studentëve, të cilën e konsideron një sinjal të rëndësishëm për shkak të ndikimit ekonomik të anëtarëve të tij.
Megjithatë, ai paralajmëron se mbetet për t’u parë se si do të reagojnë ndaj rrethanave të reja politike ata që përfituan nga sistemi i mëparshëm, edhe nëse nuk i ndanin bindjet ideologjike të qeverisë së mëparshme.
Biserko shpjegoi se sjellja e njerëzve nga rrethi i Vuçiçit dhe atyre që përdorën afërsinë e tyre me autoritetet do të jetë e rëndësishme për zhvillimin e mëtejshëm të procesit.
“Do të jetë e rëndësishme se si do të sillen njerëzit nga rrethimi i Vuçiçit. Nuk duhet të harrojmë se ai kontrollonte shumë institucione dhe se ai aparat ekziston ende. Pyetja është gjithashtu se si do të sillen ata që përfituan prej tij, të cilët mund të mos kenë qenë të afërt ideologjikisht, por që përdorën privilegjin e të qenit afër qeverisë”, shpjegoi ajo.
Sipas saj, euforia fillestare për fitoren në zgjedhje së shpejti do t’i lërë vendin procesit të vështirë të institucionalizimit të shtetit, i cili nuk do të jetë as i shpejtë dhe as i thjeshtë.
Megjithatë, ai thekson se në këtë moment nuk është e mundur të flitet me siguri për lëvizjet e ardhshme të qeverisë së re, pasi vetë lëvizja studentore po përballet me një proces profilizimi politik.
Biserko beson se periudha e ardhshme do të tregojë nëse lëvizja studentore do të ketë sukses në transformimin e energjisë së saj të mëparshme shoqërore në një sistem të qëndrueshëm politik dhe institucional, por edhe nëse ndryshimi i gjeneratave do të reflektohet në një qëndrim të ndryshëm ndaj vendeve fqinje.
Në këtë kontekst, ai arrin në përfundimin se pyetja thelbësore është nëse struktura e re politike do ta përqendrojë energjinë e saj në krijimin e një Serbie demokratike dhe funksionale, në vend që të vazhdojë politikat e bazuara në ambiciet territoriale dhe kombëtare.
