Dimitar Bechev
A është Rusia një forcë e harxhuar në Ballkan tani që Aleksandar Vuçiç ka humbur pushtetin në Serbi? Ka arsye për të besuar se Kremlinit do t’i mungojë njeriu i fortë serb. Për gati katërmbëdhjetë vjet, Vuçiç investoi në lidhje ekonomike dhe politike me Rusinë. Pas shkurtit 2022, Serbia ishte një nga vendet e pakta në Evropë që refuzoi t’u bashkohej sanksioneve perëndimore kundër Moskës.
Pavarësisht këmbënguljes se anëtarësimi në BE mbetej një qëllim strategjik, në vitin 2025 Vuçiç mori pjesë në paradën ushtarake të Ditës së Fitores në Moskë, e cila përkujtonte fundin e Luftës së Dytë Botërore, për t’u shoqëruar me Presidentin rus Vladimir Putin dhe atë të Kinës Xi Jinping. Vuçiç shfrytëzoi rastin për të falënderuar udhëheqësin rus që qëndroi në krah të qeverisë serbe në luftën kundër një tjetër revolucioni me ngjyra të mbështetur nga Perëndimi, ndërsa i përshkroi protestat antiqeveritare. Ky rrëfim u mbështet nga zyrtarë të lartë rusë, si Ministri i Jashtëm Sergej Lavrov dhe zëdhënësi i Kremlinit Dmitry Peskov.
Tani që revolucionarët kanë fituar — duke mbizotëruar me një diferencë të madhe në zgjedhjet e parakohshme të thirrura nga vetë Vuçiç, në vend që të zgjidheshin përmes protestave në rrugë — narrativa e Moskës është keqbërë. Është një kohë prove për politikën e Rusisë në Serbi dhe në rajonin e gjerë, por do të ishte e parakohshme të konkludohej nga një pengesë politike se ditët e ndikimit rus kanë mbaruar.
Së pari, Vuçiç ishte ajo që sovjetikët e quanin një “bashkëudhëtar” (që do të thotë dikush që simpatizonte kauzën e tyre, të paktën kur gjërat shkonin mirë) për Rusinë, në vend të një aleati të mirëfilltë, dhe vendosi një ekuilibër midis Moskës dhe Kievit. Nën udhëheqjen e tij, Serbia furnizoi Ukrainën me municion dhe, të paktën retorikisht, mbështeti integritetin e saj territorial. Presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky ishte në Beograd në fillim të gushtit, duke diskutuar me Vuçiçin – atëherë president serb – dhe kryeministrin Ðuro Macut çështje të tilla si integrimi në BE.
Përveç kësaj, Beogradi ka diversifikuar marrëdhëniet e tij përtej BE-së, duke e zhvendosur fokusin nga Rusia në Kinë dhe Shtetet e Bashkuara nën Presidentin Donald Trump. Kina është investitori më i madh i një vendi të vetëm në ekonominë serbe, me një stok të përgjithshëm të investimeve të huaja direkte prej gati 8 miliardë eurosh, ose 16 përqind të totalit. Xi e bëri Beogradin një nga ndalesat e turneut të tij evropian në verën e vitit 2024.
Korrikun e kaluar, ministri i jashtëm serb në largim, Marko Djuriq, përuroi një partneritet me homologun e tij amerikan, Sekretarin e Shtetit, Marco Rubio. Serbia ka gjithashtu partneritete të lulëzuara me Emiratet e Bashkuara Arabe, Izraelin dhe Azerbajxhanin. Duke lënë mënjanë linjën pro-ruse në mediat pro-Vuçiç, marrëdhënia e Beogradit me Moskën nuk ka qenë kurrë ekskluzive.
Së dyti, partia Lista e Studentëve që fitoi zgjedhjet e 25 tetorit nuk po kërkon të heqë dorë në mënyrë dramatike nga Rusia. Figura të shquara të Listës së Studentëve, përfshirë kandidatin e saj kryesor Ilija Srdanović, janë përpjekur ta fshehin çështjen, duke këmbëngulur në një “dialog të hapur brenda shoqërisë serbe”. Kjo është e kuptueshme, pasi çështja e orientimit gjeopolitik të Serbisë ngre rrezikun e ndarjes së bllokut deri më tani të bashkuar anti-Vuçiç në nacionalistë dhe liberalë.
Prioriteti i qeverisë së re do të jetë kryerja e reformave ambicioze me qëllim çmontimin e rrjeteve klienteliste të Vuçiçit dhe ndërtimin e transparencës dhe llogaridhënies. Mbyllja e Alta Bankës, ku shumë rusë depozitonin para, kishte të bënte me praktikat korruptive të lidhura me Partinë Progresive Serbe (SNS), jo me politikën e jashtme. Serbia nuk do ta ndryshojë qëndrimin e saj ndaj pavarësisë së Kosovës – dhe për këtë arsye do të vazhdojë të mbështetet në mbështetjen ruse në OKB dhe platforma të tjera ndërkombëtare.
Udhëheqja e re e Serbisë pret që përpjekjet e saj për të rivendosur sundimin e ligjit do të sjellin përfitime në frontin e integrimit në BE. Lista e Studentëve mund të sjellë gjithashtu ndryshime në mënyrën se si mediat serbe i portretizojnë çështjet ndërkombëtare. Ndërsa besnikët e Vuçiçit humbasin kontrollin, titujt e zjarrtë që lavdërojnë Rusinë dhe Putinin dhe kritikat e ashpra ndaj BE-së do t’i lënë vendin një toni më neutral. Dashamirës të shquar të Kremlinit si ish-zëvendëskryeministri Aleksandar Vulin ose kreu i Srbijagas, Dushan Bajatoviq, të njollosur nga lidhja e tyre me regjimin e mëparshëm, nuk do të marrin aq shumë vëmendje sa më parë.
Si rezultat, mbështetja për BE-në mund të rritet, megjithëse nga një pikënisje relativisht e ulët. Por i gjithë ky ndryshim i optikës dhe gjuhës nuk duhet të ngatërrohet me një ndryshim thelbësor të politikave.
Një faktor i tretë dhe i lidhur me të është se lidhjet energjetike do të vazhdojnë. Srbijagas dhe Gazprom janë në proces të negociatave për një kontratë të re, pasi ajo aktuale skadon në fund të këtij viti. Dejan Radivojević i Student List ka thënë se kontrata e re duhet të jetë afatgjatë .
Ndërsa legjislacioni i BE-së urdhëron ndërprerjen e dërgesave të gazit rus përmes tubacioneve më 30 shtator 2027, ai përjashton tranzitin. Me fjalë të tjera, tubacioni TurkStream që furnizon Serbinë përmes Bullgarisë do të vazhdojë të funksionojë. Ndërsa Hungaria fqinje do të duhet të ndalojë blerjet, Srbijagas, së bashku me kompani të tjera në Ballkanin Perëndimor, mund të vazhdojnë të blejnë nga Rusia.
Është pak a shumë e njëjta histori me naftën. NIS, kompania kombëtare në pronësi të Gazpromneft që drejton rafinerinë e vetme të Serbisë në Pançevo, po vepron gjithashtu pa pengesa. Më 30 tetor, Zyra e Kontrollit të Aseteve të Huaja (OFAC) e Thesarit të SHBA-së i dha NIS një tjetër përjashtim nga sanksionet e vendosura në fund të administratës së Joe Biden në janar 2025.
Në Bullgarinë fqinje, Lukoil Neftochim ka marrë gjithashtu një lehtësim nga Shtetet e Bashkuara dhe Mbretëria e Bashkuar nga sanksionet e nënshkruara nga Trump në tetor 2025. Kompania furnizon një rrjet prej 112 stacionesh karburanti dhe dy deposh në të gjithë Serbinë, e dyta më e madhe pas asaj të drejtuar nga NIS. Edhe pse Lukoil Neftochim përpunon kryesisht naftë bruto kazake në vend të asaj ruse këto ditë, karburanti vjen përsëri nga tubacioni CPC dhe porti i Novorossiysk.
Në përgjithësi, biznesi rus nuk është goditur nga largimi i Vuçiçit. Për sa kohë që Shtetet e Bashkuara nuk po ushtrojnë presion të fortë që degët e NIS dhe Lukoil të shiten, gjithçka do të vazhdojë si zakonisht.
Së katërti, Vuçiç është poshtë, por jo jashtë loje. Pasi humbi raundin e fundit, ai ka të ngjarë të jetë duke menduar për rikthimin e tij përfundimtar në pushtet. Në mediat sociale, Vuçiç po kultivon imazhin e një njeriu të popullit, duke vazhduar jetën e tij, duke u shoqëruar me anëtarët e partisë SNS dhe duke shijuar kënaqësitë e vogla që ofron rutina e përditshme e një të pesëdhjeti. Ai gjithashtu po sinjalizon se nuk ka asgjë për t’u shqetësuar kur bëhet fjalë për hetime të mundshme të korrupsionit të nivelit të lartë dhe abuzimit me pushtetin.
Vuçiç mund të vërë bast në një skenar në të cilin Lista e Studentëve bie pre e grindjeve dhe përçarjeve të brendshme, duke bërë që lavjerrësi të kthehet prapa në drejtimin e tij. Pritjet në shoqëri për ndryshime të shpejta pozitive mund të sjellin shumë zhgënjim.
Nëse SNS arrin të ruajë një pjesë të bazës së saj, si dhe pushtetin në nivel lokal, mund të ketë një mundësi për të marrë përsëri pushtetin, duke ia kaluar Listës së Studentëve ose çfarëdolloj gjëje tjetër në të cilën ajo shndërrohet. Nëse kjo ndodh, Rusia do të ketë përsëri një partner pak a shumë të besueshëm në Beograd.
Së fundmi, por jo më pak e rëndësishme, zgjedhjet në Serbi nuk ishin të vetmet. Më 25 tetor, të njëjtën ditë kur Vuçiç u rrëzua nga pushteti, edhe Bullgaria shkoi në kutitë e votimit për të votuar për një president të ri. Një kandidate miqësore me Rusinë, Iliana Yotova, fitoi balotazhin një javë më vonë. Tani kryeministri Rumen Radev ka konsoliduar kontrollin e tij mbi politikën e jashtme bullgare.
Kjo i sjell dobi Rusisë. Bullgaria ka argumentuar për negociatat e BE-së me Rusinë dhe rivendosjen e lidhjeve ekonomike në emër të deeskalimit. Ajo ka zvarritur kritikat ndaj Moskës për sulmet kundër anijeve tregtare në zonën ekskluzive ekonomike të Bullgarisë në Detin e Zi dhe për sulmet hibride në tokë, duke përfshirë edhe kundër depove të municioneve dhe një terminali Starlink pranë Sofjes.
Yotova akuzoi kundërshtarin e saj Andrey Gyurov se po punon për ta përfshirë vendin në luftën e Ukrainës, një strategji që ish-kryeministri hungarez Viktor Orbán dikur e përdori kundër opozitës. Pavarësisht pjesëmarrjes së ulët prej vetëm 28.9 përqind më 1 nëntor, bullgarët u rreshtuan me Yotovën. Duke mos e humbur plotësisht Serbinë, Kremlini ka fituar Bullgarinë, një anëtare në vijën e parë të BE-së dhe NATO-s.
Morali i këtyre dy historive është se Rusia nuk mund të përjashtohet nga Ballkani. Moska mund të jetë duke luajtur rolin e violinës së dytë pas BE-së dhe Shteteve të Bashkuara, por ajo mbetet e përfshirë në politikë dhe ekonomi. Është plotësisht e mundur të përmbahet ndikimi i saj, por heqja qafe e saj është një çështje tjetër.

