Për më shumë se katër vjet, Polonia fqinje ka qenë partneri më i besueshëm i Ukrainës. Kur tanket ruse hynë në Kiev në shkurt të vitit 2022, rojet kufitare polake lejuan miliona refugjatë ukrainas të hynin pa dokumente. Familjet hapën shtëpitë e tyre për të huajt. Vullnetarët në stacionet e trenave shërbyen ushqim dhe veshmbathje gjatë natës. Polonia u bë qendra kryesore logjistike për ndihmën ushtarake perëndimore dhe diplomatët polakë mbështetën ëndrrat evropiane të Ukrainës në Bruksel.
Kjo aleancë, e krijuar përmes dekadash pajtimi të durueshëm, ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme gjeopolitike të shekullit të 21-të. Tani që partneriteti përballet me provën më serioze – jo nga raketat e Moskës, por nga pallati presidencial i Varshavës.
Presidenti i Polonisë, Karol Nawrocki, ka kundërshtuar publikisht anëtarësimin e Ukrainës në BE, duke përmendur konkurrencën dhe sovranitetin bujqësor. Ai ka bashkëpunuar me kryeministrin hungarez Peter Magyar në bllokimin e procedurave të përshpejtuara për anëtarësimin e Ukrainës.
Më shqetësuese është se ai ka rihapur plagët historike që udhëheqësit e së kaluarës kanë punuar kaq shumë për t’i shëruar nga masakrat e Volynit të vitit 1943.
Ironia është mahnitëse: Nawrocki po luan me audiencat konservatore vendase dhe i ka dhënë Kremlinit një fitore të pamerituar duke përçarë aleancën rajonale që kërcënon hegjemoninë ruse.
Pesha e historisë, premtimi i pajtimit
Masakrat e Volynit të vitit 1943, në të cilat dhjetëra mijëra civilë polakë u masakruan nga forcat nacionaliste ukrainase, mbeten një kujtim i dhimbshëm në Poloni. Mizoritë ndodhën në atë që sot është Ukraina veriperëndimore, por më pas u pushtua nga Gjermania naziste. Rajoni, së bashku me Galicinë Lindore, më parë kishte qenë pjesë e shtetit polak midis dy luftërave botërore, pakica më e madhe etnike e të cilit – rreth 5-6 milionë banorë – ishin ukrainas që i kishin rezistuar asaj që për ta ishte dominimi dhe kolonizimi polak.
Nga ana e tyre, ukrainasit që kujtojnë se vrasjet dhe spastrimi etnik ndodhën nga të dyja palët, vënë në dyshim shifrat e paverifikuara të viktimave të paraqitura nga pala polake dhe theksojnë se duhet të merret në konsideratë edhe pjesa e Polonisë në urrejtjen dhe armiqësinë që shpërtheu në atë kohë.
Ajo që ishte kaq e jashtëzakonshme në lidhje me partneritetin modern polako-ukrainas ishte se të dyja palët ishin të gatshme të përballeshin me këtë trashëgimi. Në vitin 1997, Presidenti polak Aleksander Kwaśniewski dhe Presidenti ukrainas Leonid Kuchma u mblodhën në Kiev dhe lëshuan një deklaratë duke njohur vuajtjet e të dy kombeve.
Ishte një moment guximi politik – Kwaśniewski u kritikua në vend, por ai zgjodhi pajtimin mbi nacionalizmin.
Vizita e Papa Gjon Palit II në Ukrainë në vitin 1999 ishte veçanërisht e rëndësishme. Ai bëri një thirrje të drejtpërdrejtë për falje midis dy kombeve, dhe kjo pati jehonë për shkak të trashëgimisë së tij polake. Fjalët e tij u dhanë udhëheqësve leje morale për të zgjedhur pajtimin pa u dukur të dobët.
Të dyja palët ishin mjaftueshëm të pjekura për të ditur se të ndaleshin te ankesat historike u shërbenin vetëm atyre që kërkonin të dobësonin dhe përçanin Poloninë dhe Ukrainën. Në vend të kësaj, ato zgjodhën të punonin drejt institucioneve të bashkëpunimit, të zgjeronin tregtinë dhe të ndërtonin marrëdhënie që do ta bënin konfliktin e ardhshëm të paimagjinueshëm.
Nawrocki tani i rihap këto plagë, në shkelje të parimit themelor që vetë Polonia bëri paqe me Gjermaninë pas Luftës së Dytë Botërore – që kombet mund të pranojnë gabimet historike dhe të ecin përpara së bashku.
Kundërshtimet e Nawrocki-t – dhe çfarë fshihet poshtë tyre
Intensiteti i kundërshtimit të Nawrockit, veçanërisht në lidhje me të kaluarën, sugjeron që ankesat historike ka të ngjarë të shërbejnë si mbulesë politike për një ankth më të thellë: vendin e Polonisë në një kontekst të ri evropian.
Fermerët polakë kanë shqetësime legjitime në lidhje me konkurrencën nga tregu i gjerë bujqësor i Ukrainës. BE-ja ka mekanizma për t’u marrë me tranzicione të tilla – integrim me faza, mbrojtje të përkohshme dhe fonde strukturore. Zgjidhjet ekzistojnë, por ato kërkojnë negociata në vend të pengimit.
Polonia ka qenë historia më e madhe dhe më dinamike e suksesit postkomunist në BE për tre dekada tani, dhe ka pasur ndikimin më të madh si një urë lidhëse midis Evropës së vjetër dhe të re. Ukraina – një vend me një popullsi të zvogëluar, por ende të madhe, burime të mëdha bujqësore, kapacitet të madh industrial dhe potencial për rindërtim – nuk do t’i bashkohej BE-së thjesht si një lutëse. Do të ishte një shtet anëtar i madh, duke e lënë në hije ose duke e lënë në hije Poloninë për sa i përket peshës ekonomike dhe rëndësisë politike.
Ky duket të jetë lloji i frikës pas së cilës fshihet Nawrocki. Masakrat e Volynit dhe UPA (Ushtria Kryengritëse Ukrainase) që luftoi për pavarësinë e Ukrainës kundër gjermanëve, polakëve dhe sovjetikëve, bëhen arsyetime historike të përshtatshme për atë që është në thelb pozicionim konkurrues. Është më e lehtë të thirresh në drejtësi historike sesa të pranosh ankthin për statusin relativ.
Përafrimi i Nawrocki-t me Hungarinë ngre edhe më shumë pyetje. Nëse Nawrocki është krenar të thotë se mbështet pengimin e Hungarisë për anëtarësimin më të shpejtë të Ukrainës në BE dhe për rihapjen e plagëve të vjetra historike, atëherë ai e shoqëron veten me, ose më saktë merr në mënyrë implicite rolin e, udhëheqësit më të fundit pro-Kremlin të Evropës – paraardhësit të Hungarisë, Viktor Orbán.
Por veprimet e Nawrockit kanë zbuluar edhe ironinë e tyre. Në vend që ta izolojë Ukrainën, qëndrimi i Nawrockit ka shkaktuar një shfaqje të jashtëzakonshme uniteti në vend. Tre ish-presidentë ukrainasë – Petro Poroshenko, Viktor Jushçenko dhe Leonid Kuchma – e kanë mbështetur menjëherë Zelenskyn dhe kanë kapërcyer përkohësisht përçarjet e thella politike në Ukrainë.
Ndërkohë, Nawrocki ka gjeneruar ndjenja anti-ukrainase në vetë Poloninë, duke krijuar frikë të vërtetë për qindra mijëra refugjatë ukrainas që jetojnë atje dhe kanë pritur një shans për të dalë.
Është pikërisht e kundërta e asaj që Nawrocki donte të bënte: Ukraina është bashkuar kundër tij, Polonia është përçarë kundër tij dhe, si rezultat, ai ka marrë rolin e një politikani populist të papërgjegjshëm, i cili me sa duket është i përgatitur të anashkalojë faktin se po luan në favor të Kremlinit.
Zërat e arsyes të polakëve
Për fat të mirë, Nawrocki nuk po flet në emër të të gjithë Polonisë. Qëndrimi i tij ka tërhequr kritika të ashpra nga ata që e vlerësojnë lidhjen polako-ukrainase.
Kryeministri i Polonisë, Donald Tusk, e ka bërë të qartë fare se presidenti nuk mund ta bllokojë anëtarësimin e Ukrainës në BE; kushtetuta kërkon miratimin parlamentar. Ministri i Jashtëm Radosław Sikorski ka mbrojtur publikisht rrugën evropiane të Ukrainës.
Këto qëndrime kanë të bëjnë me gjykimin e zyrtarëve të cilët e pranojnë se siguria e Polonisë varet nga forca e Ukrainës. Por kundërshtimi shkon përtej qeverisë. Regjisorja Agnieszka Holland dhe historiani Timothy Snyder argumentojnë se qasja e Nawrocki-t është në kontrast të drejtpërdrejtë me punën e pajtimit të brezave të mëparshëm.
Gazetat kryesore polake e kanë kritikuar këtë qëndrim si strategjikisht vetë-mposhtës. Familjet polake që kanë pritur refugjatë ukrainas po japin gjykimin e tyre – mijëra që hapën dyert e tyre në vitin 2022 nuk mund ta kuptojnë se si presidenti i tyre mund t’u kthejë shpinën njerëzve që tani i konsiderojnë miq.
Sondazhet e opinionit e shprehin këtë ndjenjë: ndërsa mbështetja për Ukrainën midis polakëve ka rënë që nga mobilizimi i jashtëzakonshëm i vitit 2022, shumica ende e pranon se pavarësia dhe integrimi perëndimor i Ukrainës i shërbejnë drejtpërdrejt interesave polake. Kleri polak, përfshirë Kryepeshkopin Marek Jedraszewski të Kraków, ka thënë se nderimi i viktimave nuk ka nevojë të sabotojë shtetësinë bashkëkohore ukrainase.
Ky debat i brendshëm polak sugjeron që presidenca e Nawrockit nuk ka pse të jetë katastrofike për marrëdhëniet polako-ukrainase. Kontrollet kushtetuese, opozita qeveritare dhe presioni publik mund të kufizojnë aftësinë e tij për të shkaktuar dëme afatgjata.
Rruga përpara
Si Polonia ashtu edhe Ukraina përballen me një zgjedhje. Ato mund të lejojnë që ankesat historike dhe ankthet ekonomike të ndajnë një partneritet që i shërben interesave jetësore të të dy kombeve, ose mund të tregojnë pjekurinë diplomatike që ka përcaktuar marrëdhënien e tyre për tre dekada.
Aleanca polako-ukrainase i ka mbijetuar agresionit rus, presionit ekonomik dhe barrës së historisë së vështirë. Ajo që e mban gjallë nuk është formaliteti diplomatik, por mijëra lidhjet e përditshme midis njerëzve të zakonshëm – partneritetet biznesore, familjet e ndara nga kufijtë dhe të rinjtë që e shohin të ardhmen e tyre të lidhur.
Dhe kërcënimi shumë real i vazhdueshëm për të dyja, që vjen nga një Rusi me mendje imperiale në ringjallje, e cila ka patriotë si nga Polonia ashtu edhe nga Ukraina që ndajnë moton: Për lirinë tuaj dhe tonën!
Me mençuri dhe një kuptim të qartë të interesave të përbashkëta, ajo mund dhe do t’i mbijetojë edhe kësaj prove.
Bohdan Nahaylo, kryeredaktor i Kyiv Post
