Krahasimet midis ndryshimeve politike në Hungari dhe pritjeve në Serbi mund të duken tërheqëse, por ato janë në thelb sipërfaqësore dhe të pasakta. Analogjia është një nga mjetet më efektive në politikë. Ajo thjeshton proceset komplekse, shkurton shpjegimet dhe i jep audiencës një ndjesi mirëkuptimi. Nuk duhet të jetë e saktë – vetëm e besueshme. Pikërisht për këtë arsye, pas humbjes zgjedhore të Viktor Orbán, ideja e një “Péter Magyar serb” u fut pothuajse në mënyrë refleksive në arenën politike serbe.
Ky krahasim funksionon si një slogan politik, por jo si një analizë.
Serbia nuk është Hungaria dhe ajo që ndodhi në Budapest nuk mund të përsëritet në Beograd thjesht duke thirrur “energjinë e ndryshimit”.Në Hungari, votuesit zgjodhën midis dy koncepteve të përcaktuara qartë të shtetit. Gjatë gjashtëmbëdhjetë viteve, modeli i Orbán ndërtoi një sistem pushteti të centralizuar, klientelizmi dhe përafrimi të politikës së jashtme me Moskën. Në të kundërt, magjarët ofruan një projekt politik që ishte i saktë dhe i kuptueshëm: kthimin e Hungarisë në kuadrin institucional dhe të sigurisë evropiane, rinovimin e marrëdhënieve me Brukselin dhe distancimin e vendit nga ndikimi rus. Ky nuk ishte vetëm një ndryshim qeverie; ishte një zgjedhje midis dy orientimeve të politikës së jashtme.
Kjo është arsyeja pse rezultati ishte i qartë dhe pse reagimet nga institucionet evropiane ishin të paekuivokshme. Nuk u festua vetëm ndryshimi i qeverisë, por edhe ndryshimi i drejtimit.Në Serbi, një vijë ndarëse e tillë nuk ekziston.
Peizazhi politik në Serbi është strukturuar ndryshe. Aleksandar Vuçiç ndjek një politikë që shpesh është kontradiktore dhe subjekt i kritikave, por në thelb është pragmatike: duke ruajtur marrëdhëniet me BE-në, ndërkohë që ruan edhe kanalet me Rusinë dhe Kinën, duke balancuar me kujdes në kontekstin e luftës në Ukrainë. Kjo politikë balancimi është bërë shënjestër e kritikave – por jo nga i njëjti drejtim si kritikat me të cilat u përball Orbán në Hungari.
Një pjesë e konsiderueshme e opozitës serbe nuk e kritikon qeverinë për mungesë orientimi evropian, por përkundrazi për të kundërtën – sepse nuk është mjaftueshëm e fortë në nivel kombëtar. Kritikat nga ky spektër përqendrohen në pretendimet se qeveria është “shumë e butë” ndaj Perëndimit, “rrezikon interesat kombëtare”, është e gatshme të bëjë lëshime për çështjen e Kosovës dhe lejon shitjen dhe tranzitin e armëve dhe municioneve serbe në Ukrainë. Në këtë diskurs, integrimi evropian nuk është një qëllim, por shpesh një subjekt dyshimi ose refuzimi të hapur.
Kjo vlen edhe për disa nisma studentore dhe qytetare që paraqiten si energji e re politike. Retorika e tyre, megjithëse formalisht e drejtuar kundër qeverisë, nuk përfshin një program pro-evropian të përcaktuar qartë.
Përkundrazi, në zona të caktuara, ajo përvetëson narrativa që përputhen më shumë me një kornizë të ngurtë kombëtare sesa me modelin liberal-demokratik që formoi bazën e fushatës hungareze në Hungari.
Një krahasim i tillë, pra, jo vetëm që është i gabuar, por edhe i gabuar.
Në Hungari, kishte një përgjigje të qartë: të shkëputesh nga kursi pro-rus dhe të kthehesh në kornizën evropiane. Në Serbi nuk ka një përgjigje të tillë. Në vend të kësaj, hapësira politike është e mbushur me mesazhe të ndryshme, shpesh kontradiktore.
Dallimi thelbësor nuk qëndron në shkallën e autoritarizmit apo të peizazhit mediatik; por në përmbajtjen e politikës.
Magjari fitoi sepse u ofroi votuesve drejtim, jo vetëm një kundërshtar. Ky është një dallim që skena politike serbe vazhdimisht e anashkalon. Pjesa më e madhe e diskursit opozitar në Serbi përqendrohet në mohimin e qeverisë. Ndërsa kjo është e kuptueshme, është e pamjaftueshme. Mohimi nuk krijon një projekt politik; ai vetëm sa e vonon atë.
Pa një përgjigje të qartë për çështjen e orientimit të politikës së jashtme, çdo diskutim për një “Magjare Serbe” mbetet një koncept bosh.
Është veçanërisht e rëndësishme të kuptohet thelbi i fitores së Hungarezëve.
Nuk ishte një fitore e “lodhjes qeveritare”. Fitore të tilla në këtë rajon janë jetëshkurtra dhe nuk e ndryshojnë strukturën e sistemit. Magjari fitoi sepse artikuloi një projekt ideologjikisht koherent me korniza institucionale dhe ndërkombëtare.
Me fjalë të tjera, votuesit nuk votuan thjesht kundër Orbán-it; ata votuan për diçka konkrete.
Në Serbi, opozita nuk ofron atë nivel të përkufizimit politik.Ironia është se analogjia përdoret pikërisht aty ku ka themelin më të dobët. Ata në Serbi që e shohin veten si një “magjar i ri” shpesh e anashkalojnë aspektin më të rëndësishëm të politikës së tij – një angazhim të qartë ndaj kuadrit institucional evropian. Pa këtë element, krahasimi humbet kuptimin e tij.
Ndryshimi politik është çështje substance, jo imitimi. Përvetësimi i retorikës së ndryshimit nuk është i mjaftueshëm; drejtimi i tij duhet të përcaktohet qartë.
Një ndryshim tjetër qëndron në kontekstin institucional.
Hungaria ka qenë anëtare e Bashkimit Evropian për dy dekada. Pavarësisht erozionit të institucioneve gjatë sundimit të Orbán-it, sistemi politik ka ruajtur një nivel të caktuar funksionaliteti dhe elektorati ka përvojë me kornizën institucionale evropiane si një hapësirë e vërtetë politike.
Serbia nuk e ka këtë përvojë në të njëjtën masë. Tranzicioni i saj politik nuk u përfundua kurrë siç ndodhi në Evropën Qendrore. Dobësia institucionale nuk është rezultat i një cikli të vetëm politik, por i vazhdimësisë afatgjatë.
Në një mjedis të tillë, ndryshimi politik kërkon më shumë sesa simbolikë.
Ekziston gjithashtu një element që shpesh anashkalohet në analizat sipërfaqësore: uniteti i ofertës politike.
Në Hungari, përpara fitores së hungarezëve, opozita e kuptoi se pa bashkim nuk do të kishte rezultate. Se bashkimi nuk ishte vetëm teknik, por edhe strategjik. Një ide e përbashkët formoi bazën rreth së cilës u shfaq një bllok politik.
Në Serbi, një proces i tillë as nuk ka filluar seriozisht. Fragmentimi nuk është rezultat i keqkuptimeve taktike, por i dallimeve të thella ideologjike. Pa i zgjidhur këto, çdo bisedë për unitet mbetet vetëm një slogan.
Ekziston gjithashtu një kontekst më i gjerë evropian që e ekspozon më tej dobësinë e kësaj analogjie.
Një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare, veçanërisht brenda institucioneve të Bashkimit Evropian, tenton t’i interpretojë proceset politike në Ballkanin Perëndimor përmes modeleve të njohura nga shtetet anëtare. Nga kjo perspektivë, çdo kundërshtim shihet pothuajse automatikisht si një alternativë potencialisht pro-evropiane. Ky thjeshtëzim është politikisht i përshtatshëm, por analitikisht i pasaktë dhe madje strategjikisht i rrezikshëm.
Mbështetja nga ky drejtim shpesh mbështetet në supozime dhe jo në një vlerësim real të përmbajtjes politike. Kjo krijon një narrativë që gjen jehonë në Bruksel, por nuk ka bazë në realitetin në terren.
Në rastin e Serbisë, kjo do të thotë që disa aktorë ndërkombëtarë projektojnë pritje që skena politike e brendshme nuk i mbështet.
Kjo është arsyeja pse deklarata se “Serbia duhet të ndjekë shembullin hungarez” pasqyron më shumë dëshirën politike sesa realitetin.Proceset politike nuk janë modele të lëvizshme; ato janë produkte të shoqërive, institucioneve dhe rrethanave historike specifike.
Transferimi i “energjisë” së zgjedhjeve nga një vend në tjetrin injoron gjithçka që e bën politikën reale.
Dobësia më e madhe e kësaj analogjie nuk është thjeshtësia e saj, por keqorientimi i saj.
Në Hungari, kishte një konflikt midis opsioneve pro-ruse dhe pro-evropiane. Një konflikt i tillë nuk ekziston në Serbi. Në vend të kësaj, Serbia ka një peizazh politik ku mbivendosen drejtime të ndryshme, pa një hierarki të qartë prioritetesh. Nuk është i njëjti lloj lufte politike.
Kjo është arsyeja pse ideja e një “Hungarie Serbe” është politikisht tërheqëse, por analitikisht e paqëndrueshme.
Krijon iluzionin e një zgjidhjeje të thjeshtë. Megjithatë, ndryshimi politik nuk vjen nga iluzionet, por nga qëllime të përcaktuara qartë dhe strategji të qëndrueshme.
Péter Magyar pati sukses sepse u tregoi votuesve se ku po shkonte Hungaria.
Në Serbi, opozita ende nuk ka një përgjigje të qartë për këtë pyetje.
Derisa kjo të ndryshojë, çdo paralele me Budapestin do të mbetet ajo që është tashmë: një metaforë efektive për momentin, por një analizë e gabuar.
Dr. Orhan Dragaš është një ekspert serb për sigurinë dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.
