Shkruan: Besim XANI – profesor i filozofisë
Ekzistencializmi si filozofi lindi nga Soren Kirkegor, Filozofi Danez i cilësuar si Sokrati i Danimarkës. Atmosfera e tij familjare e zymtë, ku i vdiqën shumë vëllezër, si dhe një mëkat i babait të tij e bëri atë që të zhytet në botën e vetë shpirtërore dhe filloi të urrejë tërë filozofinë deri atëherë 2500-vjeçare, me përjashtim të Sokratit, i cili qysh në atë kohë bënte thirrje “O njeri, njih veten tënde.” Për të tjerët, nuk kishte admirim, ngase me sistemtë e tyre filozofike, ata kishin harruar gjëjen më të rëndësishme: “ekzistencën njerëzore”. Pra, kishin mbuluar jetën dhe ky filloi të shkruajë shumë vepra, por si me gjenialja, merret koncepti i ankthit, pastaj vepra tjetër ose ose, drithërimë, këto 3 kryevepra e bënë që shumë shkrimtarë të vonshëm pas Luftës së Dytë Botërore të ndikohen nga filozofia e tij dhe të pasurojnë këtë doktrinë filozofike shumë të rëndësishme. Filozofia që lindi jashtë sistemeve filozofike nëpër kafene të metropoleve evropiane, ndikim të madh pati te Zhan Pol Sartri, Alber Kamy, Franc Kafka, si dhe shumë të tjerë shkrimtarë, këta që me veprat e tyre do ta pasurojnë këtë doktrinë filozofike me veprat e tyre letrare të mbushura me ide filozofike ekzistenciale. T’i kthehemi Soren Kirkegorit. Ai qesh me filozofinë e Hegelit, që për mua me të drejtë, ngase sipas tij, ai në sistemën e vet filozofik e harroi kryesorën “ekzistencën njerëzore”, sikur ka pasur frikë të merrej me të. Kur flasim për të vërtetën, ai thotë se ajo nuk e posedon askush. Madje fjalet nuk janë të vërteta, por vepra e njeriut është e vërtetë. Të vërtetën e prodhon veprimi i individit. Filozofët ekzistencialistë ishin edhe kundër zbulimeve teknologjike. Ata e kuptuan se bota do të humbë magjinë e saj dhe shumë shpejt, jetës do t’i merrej shpirti. Kafka parashikoi se do të vijë dita kur njeriu do të jetë shumë indiferent ndaj njeriut. Simptomatika e kësaj sëmundje, sikurse ka filluar të shihet në shoqërinë moderne. Se si e definuan njeriun Soren Kirkegor, Albert Kamy dhe Zhan Pol Sartri, po e paraqesin nga një përkufizim i tyre dhe nga një përgjigje për këto përkufizime. Për Soren Kirkegorin, njeriu është ankth. Ankthi, thotë ai, është mundësi e lirisë, pra marramendje nga liria. Si zgjidhje, i jep vetëm besimin në Zot. Por ai thotë se nuk ka fakte për besim, por duhet besuar, ngase besimi e mrekullon jetën njerëzore. Kamy, njeriu thotë se është i huaj. Si zgjidhje për njeriun, i jep revoltën. Ngase, siç thotë ai, vetëm ngjitja drejt majave e mbush zemrën njerëzore. Kurse Zhan Pol Sartri për të, njeriu është i vetmuar. Ai thotë se njeriu është i dënuar me liri, pra liria është dënimi i tij. Si zgjidhje, i jep angazhimin. Njeriu mund ta modele jetën ashtu siç do vetë. Për kundër Kirkegorit, këta janë ateistë. Nuk besojnë në Zot, por vetëm në njeriun, punën, angazhimin, solidaritetin në mes njerëzve. Për fund, kjo doktrinë filozofike do të jetë aktuale, vazhdimisht do të pasurohet me ide nga letrarë filozof, ngase përderisa njeriu është i vdekshëm. Kjo filozofi të tmerron me britma të zemrës karshi tmerrit të vdekjes, që shkakton frikë dhe guximi, pasioni, për ta pasuruar këtë doktrinë filozofike, i bënë këta mendimtarë madhështor dhe të patejkalueshëm.
