Çdo vit, Nermin Čatić kthehet në Bosnjë nga Suedia për të hapur shtëpinë e vjetër të familjes së tij, e cila tani është bosh. Ai ka pritur për tre dekada që të gjenden eshtrat e vëllait të tij. Nëna e tij e kaloi pjesën tjetër të jetës duke u përpjekur t’i gjente ato, por vdiq pa marrë përgjigje.
“Sa gjatë mund të jetojë shpresa? Kam frikë se do ta humbas para se të vdes”, thotë Nermin.
Asnjë trup. Asnjë drejtësi. Asnjë mbyllje. Është një histori që Çatiç dhe mijëra familje të tjera në Bosnjë vazhdojnë ta rijetojnë 30 vjet pasi forcat serbe të Bosnjës vranë më shumë se 8,000 burra dhe djem myslimanë boshnjakë në qytetin e Srebrenicës, i vetmi gjenocid i njohur në Evropë që nga Lufta e Dytë Botërore.
Shkalla dhe brutaliteti i vrasjeve në Srebrenicë, një enklavë e kontrolluar nga myslimanët boshnjakë, ku dhjetëra mijëra njerëz kishin ikur për siguri nga forcat serbe të Bosnjës, në korrik të vitit 1995 tronditi botën dhe çoi në disa dënime të profilit të lartë në Gjykatën Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë (ICTY) në Hagë. Midis të dënuarve ishte edhe komandanti i përgjithshëm i ushtrisë serbe të Bosnjës, gjenerali Ratko Mlladiç, i cili u dënua në vitin 2017 me burgim të përjetshëm për krime lufte, krime kundër njerëzimit dhe gjenocid.
Por kjo ishte vetëm maja e ajsbergut.
Tani, në 30-vjetorin e masakrës së Srebrenicës, ata që punuan për t’i sjellë përgjegjësit para drejtësisë thonë se duhen nxjerrë shumë mësime të tjera për të arritur drejtësi për familjet e viktimave të Srebrenicës dhe, në të ardhmen, për njerëzit në vende si Ukraina që kanë qenë dëshmitarë të mizorive të shumta gjatë më shumë se tre viteve të pushtimit rus.
“Jo siç duhet të jetë”
“Shumë pak njerëz [në Bosnjë] ishin të kënaqur me sistemin e drejtësisë”, thotë Janine di Giovanni , CEO e The Reckoning Project, e cila bashkon gazetarë dhe avokatë për të mbledhur prova dhe për të sjellë kriminelët e luftës para drejtësisë. “Njerëzit që hapën varre, vranë dhe përdhunuan, shkatërruan jetë dhe familje dhe shkatërruan shoqërinë – shumica e tyre ende ecin të lirë.”Në total, Tribunali i Hagës shpalli 18 persona fajtorë për gjenocid dhe krime të tjera në Srebrenicë, pesë prej të cilëve u dënuan me burgim të përjetshëm.
Geoffrey Nice , i cili udhëhoqi ndjekjen penale të ish-liderit jugosllav Slobodan Millosheviq në Hagë, gjithashtu beson se gjyqi ishte një dështim: “Mendoj se përfundimi i përgjithshëm është se drejtësia nuk u vu në vend, ose nuk u vu në vend siç duhej të ishte bërë. Historia nuk do ta gjykojë këtë gjyq me mirësjellje, por mund ta gjykojë me mirëkuptim. Dy gjykatat – për Ruandën dhe ish-Jugosllavinë… ishin krejtësisht të reja, pa precedent.”
Politika kundrejt Drejtësisë
Sot, situata ka ndryshuar: Gjykata Ndërkombëtare Penale (GJNP) u krijua në vitin 2002 si një organ i përhershëm për të zëvendësuar gjykatat ad hoc. Duket se ajo synon të tregojë se ka forcë duke ngritur akuza për krime lufte kundër Presidentit rus Vladimir Putin dhe Kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu.
Por Geoffrey Nice nuk është i sigurt nëse kjo do të çojë ndonjëherë në dënime. Ai thotë se konfliktet në Ukrainë dhe Gaza ka të ngjarë të përfundojnë me marrëveshje politike. “Një marrëveshje pothuajse me siguri do të përfshijë si pikë të parë që Presidenti Putin ose Kryeministri Netanyahu nuk do të gjykohen për krimet e dyshuara”, thotë prokurori.
Nice vëren se kritikat e ashpra të administratës Trump ndaj GJPN-së mund të dobësojnë gjithashtu aftësinë e saj për të funksionuar – dhe se do të ishte shumë më mirë të përqendrohej në përdorimin e gjykatave vendase. Në fakt, gjykatat boshnjake kanë dhënë më shumë dënime për gjenocid dhe krime të tjera në Srebrenicë sesa gjykata e Hagës. Deri më tani, ato kanë dënuar 27 ish-anëtarë të forcave serbe të Bosnjës, përfshirë 14 për gjenocid.
Janine Di Giovanni, e cila raportoi nga Srebrenica si gazetare gjatë gjenocidit, pajtohet se gjykatat kombëtare mund të luajnë një rol kyç. “Gjëja me Ukrainën është se, para së gjithash, ajo ka një sistem gjyqësor shumë të fortë”, thotë ajo. “Në Bosnjë, situata është më e keqe për shkak të federalizimit të vendit pas luftës. Është një nga sistemet gjyqësore më jofunksionale në botë.”
Autoritetet ukrainase thonë se kanë ngritur 679 padi për krime lufte dhe 188 dënime, duke u mbështetur në përvojën e tyre në institucione ndërkombëtare si GJPN-ja. “Shumë prokurorë që punojnë në Ukrainë sot ishin të përfshirë në [drejtësinë ndërkombëtare] në Kamboxhia dhe Sierra Leone. Ne kemi mësuar shumë në 30 vitet që nga Srebrenica”, thotë Di Giovanni.
Burimet e Shpresës
Një zhvillim tjetër gjatë kësaj kohe ka qenë përdorimi i juridiksionit universal, ku krimet e kryera në një vend gjykohen në vende të tjera. Në qershor, një gjykatë gjermane i dha një dënim me burgim të përjetshëm mjekut sirian Alaa Mousa, i cili torturoi të burgosurit nën regjimin e Presidentit Bashar al-Assad.
Në prill, projekti i Di Giovanni-t ndihmoi një qytetar ukrainas të ngrinte padi në një gjykatë argjentinase kundër rusëve të identifikuar dhe të paidentifikuar për torturimin e tij.
Mësimi kryesor, thotë ajo, është se është e rëndësishme të mblidhen provat herët, dhe kjo tashmë po bëhet në Ukrainë. “Ne po mbledhim prova për krime lufte ndërsa lufta është ende duke vazhduar. Dhe kjo është shumë e ndryshme nga situata në Srebrenicë… Atje, provat u mblodhën vetëm shumë kohë pasi lufta kishte mbaruar.”
Këto janë burime shprese për drejtësi në vende si Bucha, ku trupat ruse kanë vrarë qindra civilë. Ukraina i ka kërkuar Gjykatës Ndërkombëtare Penale (GJPN) të hetojë krimet e dyshuara të luftës.
Por ata ndoshta ishin tepër vonë për të ndihmuar Nermin Catiçin në Srebrenicë. Vëllai i tij, Nihad “Nino” Catiç, ishte një gazetar që dha raportin e fundit nga Srebrenica përpara se qyteti të binte në duart e forcave serbe të Bosnjës.
“Srebrenica po shndërrohet në thertoren më të madhe. Të vdekurit dhe të plagosurit vazhdojnë të vijnë në spital”, thotë ai në raportin e tij të fundit para se të zhduket. “A ka ndonjë në botë që mund të vijë dhe të dëshmojë tragjedinë që po zhvillohet në Srebrenicë?” Nino iu bashkua mijëra njerëzve që ikën në male, duke shpresuar të arrinin siguri. Ai nuk u pa më kurrë.
Tridhjetë vjet më vonë, shtatë trupa të tjerë u varrosën në Srebrenicë më 11 korrik. Por familjet e gati 1,200 viktimave që ende mungojnë po kërkojnë ende drejtësi.
Më shumë se një mijë kilometra në lindje, ukrainasit po i ndjekin ngjarjet dhe po pyesin veten nëse mund ta shmangin të njëjtin fat.
