Editorial nga Vladimir Muçaj
A ka arritur politika shqiptare atë maturi që kërkon një parlament me dy dhoma? Pyetja është e vjetër, por sot rikthehet me ngulm nga figura kyçe të maxhorancës dhe opozitës, të cilët flasin për ndryshime kushtetuese që do të sillnin një Senat, një President me mandat të zgjatur dhe kompetenca të ripërcaktuara. Megjithatë, në thelbin e debatit, dilema nuk lidhet me teknikën kushtetuese, por me realitetin politik shqiptar: a ka kultura jonë institucionale kapacitetin e duhur për ta mbajtur mbi supe një arkitekturë të tillë shtetërore?
Prej tri dekadash, vendi ka provuar rregullime të njëpasnjëshme, shpesh të imponuara nga konjuktura politike dhe jo nga vizioni afatgjatë. Në çdo reformë të madhe – nga ajo zgjedhore, te ajo administrative apo drejtësia – prirja ka qenë e njëjtë: ndryshimet nuk kanë lindur nga konsensusi i sinqertë, por nga nevoja për të ruajtur balancat e brendshme të pushtetit. Dhe kjo histori e gjatë e bën të vështirë të besosh se një strukturë kaq e ndjeshme sa Senati do të funksiononte si frenuese e politizimit, e jo si strehë e re për interesa të vjetra.
Shqipëria sot nuk ka mungesë institucionesh, por mungesë funksionaliteti. Parlamenti ekzistues, edhe pse njëdhomësh, shpesh ka qenë i paaftë të ushqejë debat të shëndetshëm, kontroll parlamentar serioz apo përfaqësim të vërtetë të interesit publik. Nëse ky realitet nuk ndryshohet, shtimi i një dhome të dytë rrezikon të kthehet në një platformë tjetër për emërime politike, negociata të mbyllura dhe pazare nën tavolinë.
Ndërkohë, kur flitet për Senatin, President me mandat të zgjatur, apo rikonceptim të kompetencave, perceptimi publik është i qartë: çdo lëvizje e madhe në politikë bëhet vetëm kur palët kanë gjetur ndërmjet tyre “ekuilibrin”, atë marrëveshjen e heshtur që shërben si garanci për interesat e të gjithëve. Historia e tranzicionit na ka mësuar se sa herë bien dakord mes tyre figurat më të fuqishme të skenës – qoftë Rama e Berisha sot, apo paraardhësit e tyre dje – vendi zgjohet me një realitet të ri politik, por jo domosdoshmërisht më të drejtë.
Për këtë arsye, debati për Senatin nuk duhet parë si një operacion kozmetik apo si eksperiment institucional. Pyetja që duhet bërë është: a jemi gati për një arkitekturë politike më të sofistikuar? A kemi një kulturë të tillë reflektimi dhe përgjegjshmërie në vendimmarrje? Deri më sot, sinjalet nuk janë të forta. Përkundrazi—çdo nismë madhore kushtetuese ka ardhur e paraprirë nga interesa që të dyja palët i kanë parë si mundësi për të forcuar pozicionet e tyre.
Nëse ndryshimet kushtetuese do të ndërmerren sërish me logjikën e paktit të fshehtë, të kompromisit të heshtur dhe të marrëveshjeve të padeklaruara, atëherë as Senati, as Presidenti me mandat të zgjatur, as formula më moderne e pushtetit nuk do ta sjellin atë maturi që i nevojitet vendit.
Shqipëria ka nevojë për një arkitekturë institucionale moderne, por ajo mund të mbahet vetëm mbi themele të pastërta politike. Nëse ato themele mungojnë, çdo ndërtim i ri rrezikon të bjerë mbi ne – ashtu si shumë herë më parë.
