Një dekadë pasi Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA) nisën një fushatë të përbashkët ushtarake për të kundërshtuar ndikimin iranian në Jemen, dy aleatët tani janë bërë kundërshtarë. Kombet më të fuqishme të botës arabe kanë hyrë në një përballje publike të paparë për Jemenin, një vend strategjikisht i rëndësishëm, por i varfër me një histori të gjatë konfliktesh të pazgjidhura.
Përshkallëzimi arriti kulmin këtë javë kur Arabia Saudite sulmoi një dërgesë me automjete luftarake nga Emiratet e Bashkuara Arabe me destinacion Jemenin, duke akuzuar Abu Dhabin për veprime “shumë të rrezikshme” që kërcënojnë sigurinë kombëtare të mbretërisë, raporton CNN.
Lufta civile në Jemen filloi në vitin 2014 kur lëvizja Huthi e mbështetur nga Irani mori kontrollin e veriut të vendit dhe pushtoi kryeqytetin, Sanaa. Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe ndërhynë një vit më vonë, duke mbështetur qeverinë lokale dhe milicitë me një qëllim të vetëm – shkatërrimin e Huthëve.
Megjithatë, me kalimin e viteve, kanë lindur mosmarrëveshje midis fraksioneve rivale jemenase, interesat konkurruese të të cilave kanë zbuluar pa dashje çarje në aleancën midis Riadit dhe Abu Dhabit.
Aktorët kryesorë në konfliktin e Jemenit
Që kur Huthët pushtuan kryeqytetin, Jemeni është fragmentuar, duke i lejuar Iranit të zgjerojë ndikimin e tij në krahun jugor të Gadishullit Arabik. Huthët, të njohur zyrtarisht si Ansar Allah, janë një lëvizje islamiste shiite nga veriperëndimi i vendit. Në vitin 2014, ata kryen një pushtim të shpejtë të Sanaas dhe vendosën kontroll mbi qeverinë. Me një furnizim të qëndrueshëm me armë dhe mbështetje nga Irani, ata janë bërë forca ushtarake dhe politike më kohezive në Jemen.
Ata kontrollojnë pjesën më të madhe të kufirit veriperëndimor me Arabinë Saudite dhe bregdetin kyç të Detit të Kuq, duke përfshirë aksesin në korridoret e rëndësishme detare. Me kalimin e kohës, Huthitët u zhvilluan në një nga aleatët më të rrezikshëm rajonalë të Teheranit, duke kryer sulme me raketa ndaj Arabisë Saudite dhe madje edhe Izraelit. Ata duruan një fushatë të zgjatur ushtarake të udhëhequr nga Arabia Saudite, e cila përfundimisht dështoi, duke çuar në një armëpushim jozyrtar në vitin 2022.
Qeveria e njohur ndërkombëtarisht e Jemenit vepron nën Këshillin e Udhëheqjes Presidenciale (PLC) të mbështetur nga Arabia Saudite. Këshilli u krijua në vitin 2022 për të bashkuar fraksionet e ndryshme kundër Huthëve. Ai komandon një koalicion të lirshëm të mbetjeve të ushtrisë së rregullt, milicive fisnore dhe grupeve islamike sunite në pjesët qendrore dhe jugore të vendit.
Këto forca mbajnë fortesa në provincën qendrore të Maribit, pjesë të Taizit dhe Adenit në jug. Që nga viti 2015, Arabia Saudite ka kryer operacione të gjera ajrore dhe detare, me përfshirje të kufizuar të forcave tokësore, për të mbështetur qeverinë dhe për t’iu kundërvënë kërcënimit në kufirin e saj jugor.
Këshilli Kalimtar Jugor (KKJ) është një lëvizje separatiste në Jemenin jugor e mbështetur nga Emiratet e Bashkuara Arabe. U themelua në vitin 2017 me qëllim rindërtimin e shtetit të Jemenit Jugor, i cili pushoi së ekzistuari pas bashkimit në vitin 1990. Milicitë e lidhura me KKJ-në dhe të mbështetura nga Abu Dhabi kanë luajtur një rol kyç në luftimet gjatë gjithë luftës, përfshirë edhe javët e fundit.
Pse aleatët u kthyen kundër njëri-tjetrit?
Edhe pse të dy vendet nisën së bashku një ndërhyrje ushtarake kundër Huthëve në vitin 2015, qëllimet e tyre të ndryshme i kanë çuar ata në mbështetjen e fraksioneve rivale. Mbështetja e Emirateve të Bashkuara Arabe për separatistët jugorë që kërkojnë pavarësi bie ndesh drejtpërdrejt me qëllimin e Arabisë Saudite për një Jemen të bashkuar dhe të qëndrueshëm në kufirin e saj.
Pas vitesh të tëra përpjekjesh të bllokuara për paqe, forcat e mbështetura nga Emiratet e Bashkuara Arabe nisën një ofensivë të shpejtë në fillim të dhjetorit, duke marrë kontrollin e provincave të pasura me naftë, ndonjëherë nga forcat e mbështetura nga Arabia Saudite, duke çuar në përleshje vdekjeprurëse. Tensionet arritën kulmin këtë javë kur sulmet ajrore nga koalicioni i udhëhequr nga Arabia Saudite goditën një ngarkesë automjetesh të Emirateve të Bashkuara Arabe në portin jugor të Mukallas, mes akuzave se Abu Dhabi po kërcënonte sigurinë kombëtare saudite.
Më pas, Emiratet e Bashkuara Arabe njoftuan tërheqjen e forcave të tyre nga Jemeni. “Gjatë dekadës së fundit, Emiratet e Bashkuara Arabe kanë vepruar me kërkesë të qeverisë legjitime të Jemenit dhe Mbretërisë së Arabisë Saudite, si dhe brenda koalicionit të udhëhequr nga Arabia Saudite, duke bërë sakrifica të konsiderueshme për të mbështetur stabilitetin dhe sigurinë e Jemenit – veçanërisht në përballjen me organizatat terroriste që kërcënojnë civilët dhe rajonin më të gjerë. Në përputhje me qasjen e tyre për të bërë thirrje për qetësi dhe ulje të tensioneve, Emiratet e Bashkuara Arabe kanë përfunduar praninë e forcave të tyre kundër terrorizmit”, tha një zyrtar i qeverisë së Emirateve të Bashkuara Arabe në një deklaratë.
Të premten, tensionet u intensifikuan më tej. Arabia Saudite ka vendosur marinën e saj në brigjet e Jemenit, menjëherë pasi forcat e mbështetura nga Riadi nisën atë që e quajti një ofensivë tokësore “paqësore” për të rimarrë zonën nga separatistët jugorë. Videot treguan konvoje të mëdha automjetesh që shkonin drejt zonave të kontrolluara nga forcat jugore.
Separatistët hodhën poshtë pretendimin se ofensiva ishte paqësore, akuzuan Arabinë Saudite për mashtrim të bashkësisë ndërkombëtare dhe e shpallën betejën një “luftë veri-jug”. Forcat jugore kanë akuzuar gjithashtu Riadin për kryerjen e disa sulmeve ajrore në pozicionet e tyre. Arabia Saudite nuk ka komentuar mbi pretendimet. Më vonë të premten, STC njoftoi se do të mbajë një referendum për pavarësi pas dy vitesh për të ndihmuar në “realizimin e së drejtës së vetëvendosjes për njerëzit e jugut”.
Farea Al-Muslimi, një studiuese në Institutin Chatham House të Londrës, tha se përshkallëzimet e paprecedentë “pasqyrojnë mosmarrëveshje themelore midis Riadit dhe Abu Dhabit mbi strukturën e ardhshme politike të Jemenit dhe ekuilibrin e ndikimit brenda tij”. “Këto veprime shënojnë një pikë kthese kritike, duke sinjalizuar një fazë të paqëndrueshme dhe të rrezikshme në aleancat e përçara të Jemenit”, tha Al-Muslimi.
Cila është e ardhmja e Jemenit?
Ndarjet e brendshme dhe luftërat civile kanë pllakosur Jemenin modern për më shumë se një shekull. Jemeni i Veriut fitoi pavarësinë nga Perandoria Osmane në vitin 1918, ndërsa Jemeni i Jugut mbeti nën kontrollin britanik deri në vitin 1967. Të dy shtetet mbetën të ndara deri në bashkimin në vitin 1990, i ndjekur menjëherë nga një luftë civile në vitin 1994, në të cilën separatistët jugorë u mundën.
Megjithatë, pakënaqësia e tyre mbeti e ndezur dhe kontribuon në konfliktet e sotme. Konfliktet e përsëritura e kanë lënë këtë komb strategjikisht të rëndësishëm të varfër, të paqëndrueshëm dhe të armatosur rëndë, ndërsa fuqitë rajonale konkurrojnë për ndikim.
Mes konfliktit të ripërtërirë, Jemeni po fragmentohet më tej dhe Huthitët – një ish-shënjestër e disa prej kombeve më të fuqishme të rajonit – i shohin përçarjet midis armiqve të tyre si një avantazh të madh. Grupi, i cili ka kryer sulme me raketa dhe dronë në Abu Dhabi dhe Riad në të kaluarën, i ka bërë ballë viteve të bllokadës dhe sulmeve ajrore të koalicionit.
“Houthit ka të ngjarë ta shohin përçarjen në rritje midis dy kundërshtarëve të tyre kryesorë me një avantazh të konsiderueshëm, duke parë se si ish-partnerët e koalicionit – të cilët luftuan së bashku dhe nuk arritën t’i mposhtnin ata – tani kthehen kundër njëri-tjetrit”, vuri në dukje Al-Muslimi.
“Mbetet e pasigurt se si do t’i përgjigjen qeveritë perëndimore tensioneve në rritje midis dy prej partnerëve të tyre më të rëndësishëm rajonalë, por implikimet për stabilitetin rajonal dhe për peizazhin politik tashmë të brishtë të Jemenit janë të thella”, shtoi ai.
