Qosja thekson se kjo datë është njëkohësisht ditëlindje dhe ditë kujtese, pasi Kadare u nda nga jeta në vitin 2024, duke lënë pas një vepër që ka tejkaluar kohën dhe kufijtë e gjuhës shqipe.

Sipas tij, Ismail Kadare e futi përvojën historike, mitike dhe etike të shqiptarëve në hartën e letërsisë evropiane dhe botërore, duke i dhënë gjuhës shqipe një përmasë universale dhe kulturës shqiptare një zë të respektuar ndërkombëtarisht.

Në shkrimin e tij, Qosja kujton edhe marrëdhënien personale dhe intelektuale me Kadarenë, që nga vitet shtatëdhjetë, duke nënvizuar se ata kanë qenë miq, bashkëbisedues dhe kritikë të njëri-tjetrit. Të dy, secili në rrethana të ndryshme historike dhe politike, u përballën me sprova morale dhe intelektuale të rënda, të imponuara nga sistemet në të cilat jetuan.

Një pjesë e rëndësishme e shkrimit i kushtohet kërkimit të azilit politik nga Ismail Kadare në Francë në vitin 1990. Qosja rikujton se ky akt u keqkuptua nga shumëkush, por ai e kishte mbrojtur publikisht si një refuzim të diktaturës dhe si një akt etik e intelektual në mbrojtje të lirisë së fjalës dhe të veprës letrare. “Kadare nuk iku për të shpëtuar veten, por për të shpëtuar veprën dhe lirinë e saj”, thekson Qosja.

Akademiku nuk i shmang as mospajtimet që kanë pasur ndër vite, veçanërisht polemikat mbi çështjen e identitetit shqiptar. Ai nënvizon se këto mospajtime ishin të natyrës intelektuale dhe kulturore.

“Polemika jonë më e njohur lidhej me çështjen e identitetit të shqiptarëve. Ishin mendime të ndryshme, argumente të ndryshme, këndvështrime të ndryshme mbi të njëjtën çështje themelore. Këto mospajtime nuk ishin personale; ato ishin intelektuale dhe kulturore. Megjithatë, siç ndodh ndonjëherë në jetën njerëzore, ato lanë pasoja edhe në raportin tonë personal. Shoqëria jonë u zbeh dhe rrugët tona, mjerisht, nuk u takuan më”, thotë Qosja.

Pavarësisht këtyre dallimeve, Qosja vlerëson se madhështia e Ismail Kadaresë si shkrimtar dhe rëndësia e tij historike për kulturën shqiptare janë përtej çdo polemike. Sipas tij, letërsia nuk gjykohet nga marrëdhëniet personale, por nga thellësia e mendimit, fuqia e gjuhës dhe ndikimi i saj afatgjatë.

Në përfundim të shkrimit, akademik Rexhep Qosja thekson se Ismail Kadare ishte dhe mbetet shkrimtar i kombit të vet, që e deshi Shqipërinë përmes krijimtarisë, duke e shndërruar historinë dhe shpirtin shqiptar në letërsi të madhe. “Ismail Kadare e deshi Shqipërinë jo në mënyrë deklarative, por krijuese. Ai e deshi atë duke e shndërruar historinë, dramën dhe shpirtin shqiptar në letërsi të madhe”, thotë akademik Qosja.

Ai shton se ndarja e Kadaresë nga jeta është vetëm trupore, ndërsa vepra dhe mendimi i tij mbeten të përjetshme dhe do të vazhdojnë të lexohen e të interpretohen nga brezat që vijnë.