Vladimir Muçaj

Sot është 16 tetor. Një datë që, për brezat e rinj, mund të jetë thjesht një ditë vjeshte — por për historinë shqiptare, ajo mban vulën e një lindjeje që ndryshoi një shekull: Enver Hoxha, 16 tetor 1908.
Mbi këtë datë, koha ka hedhur pluhur, por jo harresë. Sipas sondazheve të fundit, mbi gjysma e shqiptarëve ende kanë një mendim pozitiv për diktatorin.
Një statistikë që s’është veçse një pasqyrë e shpirtit tonë kolektiv — të lodhur, të frikësuar, dhe ende të paqartë me vetveten.

Ka diçka tragjikisht njerëzore në këtë histori.
Ne jemi një popull që kemi vuajtur nga e kaluara, por nuk kemi mësuar prej saj. Kemi rrënuar bustet, por jo idenë që ato përfaqësonin. Kemi dënuar krimet, por jo kulturën e nënshtrimit që i bëri të mundura. Dhe kështu, 35 vite pas rënies së diktaturës, hija e saj vazhdon të na ecë përpara — jo prapa.

Në rrugët tona, në mënyrën si flasim për “rendin”, “disiplinën” apo “kohe të arta”, dëgjon nostalgjinë e një kohe që ndoshta s’ka qenë kurrë e artë.
Dëgjon njerëz që thonë: “Të paktën atëherë kishte drejtësi, kishte shtet, kishte punë.”
Por drejtësia pa liri është vetëm një shtrëngesë hekuri që mban nën kontroll frikën. Dhe shteti që ushqen trupin, por jo shpirtin, nuk është atdhe — është burg.

Në të vërtetë, problemi nuk është Enveri — por fakti që ende kemi nevojë për të.
Ende presim shpëtimtarë, jo institucione.
Ende duam të na drejtojnë fort, jo të na përfaqësojnë drejt.
Ende e ngatërrojmë “rregullin” me bindjen, dhe “barazinë” me varfërinë e përbashkët.

Çdo komb ka diktatorët që meriton, thonë disa.
Por më e vërtetë është se çdo komb ka aq diktatorë sa lejon harresa e tij. Dhe ne kemi harruar shumë — kemi harruar frikën, radhët, internimet, mungesën e fjalës, por mbi të gjitha kemi harruar të mendojmë.
Kjo është arsyeja pse historia na sillet rrotull, si një film që nuk përfundon dot.

Nëse 52% e shqiptarëve sot mendojnë mirë për diktaturën, nuk është se duan errësirën — por sepse drita e demokracisë nuk i ka ngrohur dot.
Dhe ky është dështimi më i madh i politikës sonë: që s’e ka mësuar popullin të besojë në lirinë e vet.

Historia është një mësuese e ashpër. Por kur nxënësit nuk duan të mësojnë, ajo kthehet përsëri — jo si leksion, por si ndëshkim.
Ndoshta ky është edhe mësimi që Shqipëria nuk po arrin ta kalojë:
që e kaluara nuk ikën kurrë për sa kohë vazhdon të jetojë në ne.