Nga VLADIMIR MUÇAJ ( EDITORIAL)
Aristidh Kola rikthehet sot në vëmendjen publike si një zë i pashuar i kujtesës historike, një figurë që, edhe pas 25 vjetësh nga ndarja nga jeta, vijon të frymëzojë me integritetin dhe guximin e tij intelektual. Promovimi i kontributit të tij në Athinë, në një vend që dikur shfaqej i rezervuar ndaj studimeve të tilla, shënoi një moment të veçantë reflektimi: një rikthim i heshtur, por i fuqishëm, i së vërtetës historike për arvanitasit dhe rrënjët e tyre arbërore. Ishte pikërisht Kola ai që i dha jetë një debati të ndërlikuar, të mbuluar për dekada nga narrativa të ngurta dhe që shpesh shmangeshin për shkak të tensioneve të brendshme kulturore. Ai e bëri këtë jo me retorikë, por me fakte, me dokumente, me qetësinë e një studiuesi të përkushtuar që kërkon t’i japë historisë dimensionin real dhe dinjitetin që meriton.
Në kohën kur ai shkroi dhe foli, guximi i tij nuk ishte vetëm profesional, por edhe moral. Kola nuk u përpoq të krijonte antagonizma mes popullit grek dhe atij shqiptar; përkundrazi, ai nxori në pah elementët që i lidhin, duke i kujtuar publikut se arvanitasit kanë qenë pjesë e pandarë e strukturës historike helene. Ai besoi se e vërteta nuk dëmton, por ndihmon; nuk ndan, por shpjegon. Ky qëndrim ishte ajo që e bëri të veçantë dhe që vazhdon t’i japë veprës së tij një peshë të rrallë edhe sot.
Ndër vite, kontributi i Aristidh Kolës është promovuar gjerësisht në Shqipëri, në komunitete lokale, bashki, qendra kulturore dhe krahina nga UGSH -Qarku Fier, Media Newsalbania.al ( asistente shoqata Ress Egnatja e aktore te tjerê bashkepunues . Ky rikthim i interesit ndaj figurës së tij ka sjellë jo vetëm njohje më të thellë, por edhe një ringjallje të vetëdijes kulturore për marrëdhëniet shqiptaro-greke dhe për rolin që arvanitasit kanë luajtur në historinë moderne të Greqisë. Kjo përpjekje e pandërprerë për të mbajtur gjallë emrin e tij u kurorëzua së fundi me një aktivitet mbresëlënës të mbajtur në Universitetin “New York” në Athinë, një event që dëshmoi se koha është e gatshme të rishikojë dhe rivlerësojë figura që flasin me ndershmëri dhe kurajë.
Organizimi i këtij eventi në Univeristetin amerikan New Rok ( Athinë) më 14-15 nëntor 2025 me mbështetjen e komunitetit dhe intelektualëve të pranishëm atje krijoi një atmosferë respekti dhe reflektimi. Ishte një mbrëmje ku publiku u takua jo vetëm me figurën e Aristidh Kolës, por edhe me të shkuarën e vet, me rrënjët që ndonjëherë historia zyrtare i ka lënë në heshtje. Përmes kujtimeve, analizave dhe paraqitjes së studimeve të tij, u rikujtua një e vërtetë që ia doli të mbijetojë, falë një njeriu që vendosi t’i japë zë një komuniteti të tërë.
Ky promovim në Athinë nuk është vetëm një nderim për jetën dhe veprën e Aristidh Kolës; është një sinjal se narrativat kulturore mund të ndryshojnë, se dialogu mes popujve mund të rritet vetëm përmes sinqeritetit dhe njohjes së ndërsjellë. Vepra e tij qëndron sot si një thirrje për të parë më thellë, për të kuptuar më shumë dhe për të vlerësuar atë që na lidh. Në këtë dimension, Aristidh Kola mbetet jo vetëm një studiues, por një urë e qenësishme mes dy kulturave që kanë bashkëjetuar gjatë dhe që kanë shumë për t’i treguar së ardhmes.
Në një botë ku e vërteta shpesh sprovohet nga tensionet politike apo interpretimet e pjesshme, figura e tij qëndron si kujtesë e qartë se historia kërkon guxim. Dhe pikërisht ky guxim, i mishëruar në studimet e tij të përpikta dhe qëndrimin e pandalshëm, e kthen Aristidh Kolën në një simbol të përhershëm të dritës, i cili ndriçon edhe sot, njësoj si në ditën kur zgjodhi ta thoshte fjalën e tij të parë të vërtetë.
