Rreth 11 përqind e borxhit të jashtëm të Serbisë i detyrohet Bankës Kineze të Eksport-Importit në pronësi të shtetit, sipas raportit të fundit të tetorit nga Administrata e Borxhit Publik, e cila vepron brenda Ministrisë së Financave të Serbisë.
Serbia aktualisht po i shlyen më shumë se dhjetë kredi Kinës, të cilat i mori kryesisht për projekte infrastrukturore, dhe ky borxh arrin në rreth 2.8 miliardë euro.
Megjithatë, kjo nuk është e gjithë pamja e borxhit të Serbisë ndaj Kinës, pasi Serbia ka marrë gjithashtu kredi nga Banka e Kinës për projekte ndërtimi të infrastrukturës komunale dhe të kanalizimeve, siç mund të shihet në buxhetin e miratuar nga Serbia për vitin 2026.
Banka Kombëtare e Serbisë refuzoi t’i jepte Radios Evropa e Lirë (RFE) informacion në lidhje me borxhin total të Serbisë ndaj bankave kineze dhe shtetit kinez, duke deklaruar se të dhënat në fjalë ishin konfidenciale, dhe Ministria e Financave nuk iu përgjigj kërkesës së RFE/RL për të ofruar ato të dhëna.
Të dhënat e disponueshme nga Administrata e Borxhit Publik tregojnë gjithashtu se Serbia ka marrë hua më shumë nga Banka Kineze e Eksport-Importit (EXIM) sesa nga disa banka evropiane, siç është Banka Evropiane e Investimeve.
Sonja Stojadinović, një studiuese dhe shkencëtare politike që studion investimet kineze, i thotë Radios Evropa e Lirë se kjo pritej.
“Me kreditë kineze, procedura (për marrjen e një kredie) është më e shkurtër, por jo aq transparente”, pohon ajo.
Përfshirja e kompanive kineze në projektet e infrastrukturës në Serbi shoqërohet me akuza për mungesë transparence dhe anashkalim të procedurave që përfshijnë tenderët publikë.
Autoritetet serbe po i referohen marrëveshjes ndërkombëtare për bashkëpunim ekonomik dhe teknik në fushën e infrastrukturës që Serbia nënshkroi me Kinën në vitin 2009, e cila lejon kontraktimin e drejtpërdrejtë me kompanitë kineze pa shpallur tender.
Çështja e transparencës në çështjet serbo-kineze është theksuar veçanërisht në publik që kur një tendë u shemb në Stacionin Hekurudhor të Novi Sadit në nëntor 2024, duke vrarë 16 persona.
Stacioni ishte pjesë e projektit për modernizimin e hekurudhës nga Novi Sadi deri në kufirin me Hungarinë, në të cilin ishte angazhuar një konsorcium i kompanive kineze China Railway International (CRIC) dhe China Communications Construction Company (CCCC), pa tender.
Këto kompani janë përfshirë tani në një hetim nga Zyra e Prokurorit të Krimit të Organizuar, e cila akuzon zyrtarë të caktuar për “përfitim të përfitimeve pronësore” me vlerë të paktën 18.7 milionë dollarë për këto kompani në projekt.
Serbia ka marrë një kredi për këtë projekt rindërtimi hekurudhor, të cilën do ta paguajë deri në vitin 2039, dhe bilanci aktual i borxhit është 763 milionë euro, sipas buxhetit të Serbisë për vitin 2026.
Pse po merr Serbia kredi kineze?
Sonja Stojadinoviq thotë se përgjigja qëndron në “procedurat e thjeshta”.
“Kreditë kineze janë më të favorshme për sa i përket procesit, më të lehta për t’u marrë, më të shpejta për t’u zbatuar dhe për sa i përket kushteve krahasuar me Bankën Evropiane të Investimeve dhe Bankën Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim”, thotë ajo.
Stojadinović shpjegon se bankat evropiane kanë “një listë të gjatë kushtesh politike që vendet duhet të plotësojnë” për të marrë kredi, të tilla si zgjedhje të rregullta, respektim i të drejtave të njeriut dhe liri e fjalës.
“Me kinezët, nuk ka kushte politike përveçse shteti të mos ndërhyjë në politikat e brendshme dhe të jashtme të Kinës, domethënë që të mbështesë politikën e një Kine të vetme”, deklaron ajo.
Beogradi zyrtar, meqë ra fjala, mbështet “politikën e një Kine”, sipas së cilës ishulli i Tajvanit, i cili e konsideron veten shtet sovran, është pjesë e territorit kinez.
Kreditë kineze, sipas Stojadinoviqit, janë mesatarisht pak më të shtrenjta se kreditë nga bankat evropiane.
“Nuk është ndonjë ndryshim i madh – norma e interesit është rreth 0.5 deri në 1.2 përqind më e lartë”, thotë ajo.
Autoritetet në Serbi dhe në Ballkanin Perëndimor, thotë ai, janë më të prirura drejt kredive kineze për t’u demonstruar qytetarëve “efikasitet” në ndërtimin e infrastrukturës rrugore dhe hekurudhore.
“Qeveria dëshiron që ky (projekt) të përfundojë sa më shpejt të jetë e mundur, në mënyrë që të ketë më shumë kredibilitet politik tek qytetarët në zgjedhjet e ardhshme”, thotë Stojadinović.
Zyrtarët serbë e vlerësojnë bashkëpunimin me Kinën, dhe Presidenti serb Aleksandar Vuçiç përsëriti në dhjetor se “Kina është një mike e sinqertë dhe e fortë e Serbisë”.
Çfarë projektesh po financohen nga kredia kineze?
Buxheti serb për vitin 2026 thotë se Serbia është në proces të shlyerjes së 14 kredive për Bankën e Eksport-Importit, duke përfshirë ndërtimin e urës Zemun-Borça të Beogradit, bajpasin e Beogradit dhe modernizimin e hekurudhës kufitare Novi Sad-Hungari.
Disa projekte janë në fushën e energjisë, siç është ndërtimi i një tubacioni ngrohjeje në Beograd, si dhe projekti Kostolac B – modernizimi i termocentralit Kostolac në lindje të vendit.
Buxheti përfshin gjithashtu një kredi për projektin për të futur sistemin e inspektimit të kontejnerëve/automjeteve Nuctech në pikat kufitare.
Në vitin 2023, RFE/RL shkroi për instalimin e skanerëve celularë nga prodhuesi kinez “Nuctech” në kufirin Serbi-Bullgari pavarësisht faktit se kjo kompani ishte në “listën e zezë” të Shteteve të Bashkuara, dhe disa anëtarë të Parlamentit Evropian i kërkuan Komisionit Evropian ta përjashtonte kompaninë nga tenderi për arsye sigurie.
Buxheti i Serbisë për vitin 2026 tregon se Serbia ka marrë hua edhe nga Banka e Kinës, ndër të tjera, për projektin “Serbia e Pastër”, i cili u shpall si një nga “investimet më të mëdha” në mbrojtjen e mjedisit.
Ky është një projekt për të ndërtuar sisteme të kanalizimeve dhe infrastrukturë për asgjësimin e mbeturinave të ngurta komunale në disa vende në Serbi.
Pse po i jep Kina kredi Serbisë?
Shkencëtarja politike Sonja Stojadinović shpjegon se Kina është e pranishme në Serbi dhe më gjerë, në Ballkanin Perëndimor, për arsye ekonomike dhe politike.
“Ballkani është pjesë e Iniciativës “Një Brez, një Rrugë”. Ballkani është i rëndësishëm për të lidhur Athinën dhe Budapestin me rrugë dhe hekurudha dhe për të mundësuar zgjerimin e mëtejshëm të Kinës në Evropën Lindore dhe Qendrore”, thotë ajo.
Pronari kryesor i portit më të madh grek, Pireut, është kompania kineze COSCO Shipping.
Hekurudha me shpejtësi të lartë Beograd-Budapest, një pjesë e së cilës në Serbi financohet nga një kredi kineze, është pjesë e nismës “Një brez, një rrugë” dhe qëllimit strategjik të Kinës për të lidhur portin e Pireut me Evropën Qendrore, përkatësisht Hungarinë si një nga vendet e Bashkimit Evropian.
Stojadinović thotë se ndërtimi i infrastrukturës i lejon Kinës “të shesë çelikun dhe produktet e tjera të saj”.
Kina është gjithashtu e pranishme në Serbi si investitore.
Investitorët më të mëdhenj kinezë në Serbi janë kompania Zijin, e cila bleu kompaninë shtetërore të minierave RTB Bor në vitin 2018, si dhe kompania Hestil, e cila bleu Uzinën e Hekurit dhe Çelikut Smederevo në vitin 2016.
Të dy investitorët po ndjekin shqetësimet dhe akuzat për ndotje mjedisore nga aktivistët vendas.
“Vrima të zeza” në bashkëpunimin kino-serb
Beogradi zyrtar ka marrë vazhdimisht kritika dhe paralajmërime nga Brukseli dhe Uashingtoni për shkak të intensifikimit të bashkëpunimit të Serbisë me Kinën.
Bashkëpunimi është forcuar që kur Partia Progresive Serbe erdhi në pushtet në vitin 2012.
Një nga ankesat më të mëdha është mungesa e transparencës dhe anashkalimi i procedurave kur bëhet fjalë për punësimin e kompanive kineze.
Sonja Stojadinović beson se bashkëpunimi midis Serbisë dhe Kinës po zhvillohet përtej standardeve dhe ka disa “vrima të zeza”.
“Serbia hyn në këto marrëveshje sepse është më e shpejtë dhe më e lehtë, sepse është një marrëveshje kokë më kokë (ballë për kokë), nuk është transparente, nuk ka tender”, thotë ajo.
Kompanitë kineze janë të angazhuara jo vetëm në projekte shtetërore të financuara nga kreditë nga Kina, por edhe në projekte të tjera të mëdha për të cilat shteti nuk ka lëshuar një thirrje publike dhe i zgjedhin kontraktorët përmes tenderëve.
Kompania shtetërore kineze PowerChina është angazhuar për projektin e madh të ekspozitës ndërkombëtare EXPO në Beograd.
Serbia ka miratuar një ligj të posaçëm (lex specialis) për këtë projekt, duke deklaruar se “nuk do të zbatojë dispozitat e ligjit që rregullon prokurimin publik” për shkak të urgjencës së zbatimit të projektit.
Në dhjetor, RFE/RL shkroi për projektin për të ndërtuar një urë të re Sava në Beograd, në të cilin morën pjesë edhe kompani kineze pa tender.
Në atë rast, Serbia iu referua Marrëveshjes për Bashkëpunim Ekonomik dhe Teknik në Fushën e Infrastrukturës midis Serbisë dhe Kinës, e cila u nënshkrua në vitin 2009 me qëllim përmirësimin e bashkëpunimit, veçanërisht në fushën e infrastrukturës.
Shtojca 2 e kësaj marrëveshjeje, e nënshkruar në vitin 2014, thotë se projektet sipas marrëveshjes “nuk i nënshtrohen detyrimit për të shpallur tendera publikë”.
